مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

میزان دستیابی به شاخص‌های حفاظت و استفاده پایدار از بوم‌سازگان‌ها در چارچوب اهداف توسعه پایدار در حوزه آبخیز شازند استان مرکزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران
2 گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط‌زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
10.22034/iwm.2026.2083818.1263
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: آبخیزها به عنوان سامانه‌های طبیعی تحت تأثیر عوامل داخلی و بیرونی با کاهش عملکرد و تأمین نیازهای گروداران خود مواجه می‌شوند. به عبارتی دیگر توسعه اقتصادی و گسترش تجارت‏های بین‌‏المللی، تغییرات فرهنگی و شکل‌گیری فن‎‌آوری‌های نوین، توأم با افزایش خشک‌سالی، بیابان‏زایی و سیلاب، تقاضا برای تأمین منابع موردنیاز حیات انسانی را افزایش داده است. این امر سبب شده مدیریت و استفاده اصولی از منابع خاک و آب و حفظ محیط‌زیست ضرورتی دوچندان یابد و به یکی از دغدغه‌های اصلی در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای تبدیل شود. بااین‌حال در مدیریت آبخیزها ارتباط چندانی بین برنامه‌ریزی صحیح، کاهش و مدیریت خطر، نگرانیهای محیط‌زیستی و مقایسه عملکرد در سطح منطقه‌ای و جهانی برقـرار نیسـت. در عین حال ارزیابی عملکرد سامانه آبخیز با استفاده از معیارهای مقبول جهانی کم‌تر انجام شده است. براین اساس دراین پژوهش عملکرد شاخص‌های توسعه پایدار مؤثر بر حفاظت و بهره‌برداری پایدار از بوم‌سازگان‌ها در آبخیز شازند استان مرکزی از طریق شناسایی و تحلیل شاخص‌های مرتبط موردبررسی قرار گرفت.
مواد و روشها: برای ارزیابی عملکرد شاخصهای توسعه پایدار مؤثر بر حفاظت و بهرهبرداری پایدار از بومسازگانها، در گام نخست از 17 هدف توسعه پایدار، شاخصهای با بیشترین تأثیر بر بومسازگانهای آبخیز شازند انتخاب شدند. در ادامه بازدیدهای متعددی از آبخیز شازند بهعمل آمد و با استفاده از گزارشبازدیدهای صحرایی و جمعآوری دادهها، شرایط فعلی آن تعیین شد. در نهایت 19 شاخص مرتبط با بومسازگانها انتخاب شدند. برای محاسبه عملکرد، مقادیر هر یک از شاخصها از طریق یک رویکرد چندمنبعی با استفاده از فرادادههای جهانی اهداف توسعه پایدار و گزارشهای بینالمللی، اتخاذ شدند. برای برخی از شاخصها، آستانهها بر اساس استانداردهای ملی و منطقهای از منابع رسمی ایران تعریف و با اعتبارسنجی از هیئت متخصصان تکمیل شدند. سپس برای تعیین عملکرد هر یک از شاخصها با استفاده از کران بالا و پایین، شاخصها به مقیاسی بین صفر تا 100 نرمالسازی شدند. در ادامه پراکنش مکانی عملکرد هر یک از زیرآبخیزها مشخص شد.
نتایج و بحث: براساس نتایج پژوهش حاضر، از بین 19 شاخص موردبررسی، دستیابی به شاخصهای مرگومیرها و مفقودین متأثر از بلایای طبیعی و اختلالات در خدمات اساسی منتسب به بلایا بهترتیب با 100 و 94 درصد بالاترین عملکرد را داشتهو شاخصهای نسبت مناطق کشاورزی مولد و پایدار، شاخص پوشش سبز کوهستان و مناطق حفاظتشده گیاهی و جانوری بهترتیب با 1، 21/1 و 9/11 درصد کمترین عملکرد را به خود اختصاص داده است. همچنین پهنهبندی صورت گرفته نشان داد که آبخیز شازند با برخورداری از شرایط نامطلوبتر در زیرآبخیزهای مرکزی در مجموع در شرایط متوسط رو به افول قرار دارد. عوامل کلیدی مؤثر بر این تغییرات شامل فعالیتهای گسترده صنعتی مانند پالایشگاهها و کارخانههای پتروشیمی و افزایش عملیات معدنی است که اثرات منفی خود بر بومسازگان منطقه را گذاشته است.
نتیجهگیری: برای جلوگیری از تخریب بیشتر منابع، تمام افراد در ابعاد جهانی، ملی و بهویژه در سطح محلی باید این واقعیت مهم را دریابند که پیشرفت و توسعه باید روندی پایدار داشته باشد. لذا در آبخیز شازند دستیابی به وضعیت قابلقبولی از فرآیند رشد، توسعه در جوامع انسانی نیازمند مهیا نمودن زمینههای برنامهریزی بر پایه شناسایی محیط و بهرهگیری از قابلیتهای موجود در منطقه است. همچنین شناخت، بررسی و تحلیل توانمندیهای انسانی و طبیعی موجود میتواند بهعنوان زیربنا و اصلی مهم مدنظر قرارگیرد. توجه به رشد بالای صنعت و آلودگیهای ناشی از آن در آبخیز شازند، با در نظر گرفتن توانمندیهای زراعی و مدرنیزه کردن آن میتوان گامی مهم در بهبود اهداف توسعه پایدار برداشت. بهاینمنظور پیشنهاد میشود در برنامهریزیهای کوتاه و بلندمدت مدیران استانی و محلی، افزایش سهم بخش کشاورزی از اعتبارات سرمایهای در بودجة عمومی صورت گیرد. همچنین، افزایش سهم بخش کشاورزی از تسهیلات بانکی و نیز هدایت منابع بانکی به تجهیز و نوسازی بنگاههای بخش کشاورزی میتواند نقش مؤثری در زمینة افزایش بهرهوری و اشتغال در این بخش ایفا کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 24 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 15 خرداد 1405