اقلیم­‌شناسی حوزه‌­های آبریز اصلی ایران

حسینی, سید محمد

doi:10.22034/iwm.2026.2076790.1252

اقلیم‌شناسی حوزه‌های آبریز اصلی ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سید محمد حسینی

گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی، اسدآباد، ایران

10.22034/iwm.2026.2076790.1252

چکیده

چکیده مبسوط
مقدمه: امروزه تغییر اقلیم، تأثیرات گستردهای بر زندگی بشر و محیط محیط‌زیست طبیعی او دارد تا جایی که برخی محققان این پدیده را یکی از مهمترین تهدیدات جهانی قرن بیست و یک قلمداد میکنند. تغییرات اقلیمی با تأثیرگذاری بر عواملی مانند دما، تبخیروتعرق و بارش، شدت خشکسالیها را تسریع کرده و تنشهای ناگهانی بر اغلب زیستبومهای انسانی، جانوری و گیاهی وارد کرده است که در نهایت منجر به کمبود منابع آبی، خشکشدن دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و تالاب‌ها، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین، کاهش کیفیت آب، فرسایش خاک، بیابان‌زایی و افزایش توفانهای گردوغبار در کشور میشود. لذا هدف اصلی این پژوهش، رفتارشناسی اقلیم در حوزههای آبریز ایران جهت آشکارسازی روند عناصر اقلیمی و تحلیل بحرانهای زیستمحیطی ناشی از تغییرات اقلیمی است.
مواد و روش‌ها: در پژوهش حاضر جهت تحلیل اقلیمی 6 حوزه آبریز اصلی ایران در نیم قرن اخیر، از دادههای روزانه بارش، دما و رطوبت در 230 ایستگاههای همدید و بارانسنجی با دست کم 50 سال آماری استفاده شده است. این دادهها در مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور از سال 1354 تا 1403 خورشیدی در دسترس است. پس از آنالیز آماری دادهها، تحلیل زمانی و مکانی و نمودارهای گرافیکی دما، بارش، تبخیروتعرق با آزمون روند من-‌کندال و نقشههای خشکسالی بر اساس شاخص بارش استاندارد به تفکیک برای کل حوزههای آبریز اصلی کشور استخراج شد.
نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان داد که طبق الگوی غالب اقلیمی در ایران طی 50 سال اخیر؛ روند افزایشی دما، افزایش تبخیروتعرق به‌همراه روند کاهشی بارش در بسیاری از مناطق کشور معنیدار بوده است. به طوری که در نیم قرن اخیر، روند دمای سالانه در کشور نسبت به میانگین جهانی، افزایش بیشتری داشته و 41/0 درجه در هر دهه صعود کرده است. همچنین روند تغییرات تبخیروتعرق بالقوه در ایران نیز حاکی از این است که این عنصر اقلیمی با نرخ 13/5 میلیمتر در سال روندی افزایشی داشته است. بارش در ایران نیز تغییر چشمگیری داشته و ناهنجار شده است. این تغییر هم در مقیاس دههای و هم در سریهای زمانی سالانه کاملاً مشهود است. به طوری که روند بارش در کشور به میزان 1/1 میلیمتر در سال کاهشی بوده است. همچنین تحلیل اقلیمی حوزههای آبریز ایران در نیم قرن اخیر نشان داد که حوزه آبریز دریای مازندران دچار خشکسالی شدید شده است به طوری که 37 درصد از وسعت حوضه درگیر خشکسالی شدید است. در حوزه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، خشکسالیهای بسیار شدید بیش از 50 درصد مساحت حوضه را از آن خود کرده است. در حوزه آبریز دریاچه ارومیه به عنوان گرهگاه کوهستانی شمالغرب کشور، سهم خشکسالی شدید 47 درصد است. در حوزه آبریز فلات مرکزی به عنوان بزرگترین حوزه آبریز ایران، سهم ترسالیها نزدیک به صفر و سهم خشکسالیها نزدیک 80 درصد از مساحت حوضه میباشد. در حوزه آبریز مرزی شرق ایران، خشکسالیها، 60 درصد از وسعت حوضه را شامل میشوند. در حوزه آبریز قرهقوم (سرخس) نیز، خشکسالیهای بسیار شدید، سهم 44 درصدی را به خود اختصاص داده است. به نظر میرسد خشکسالی در ایران فقط مربوط به مناطق داخلی و کمبارش کشور نیست و احتمال رخداد این پدیده در هر اقلیمی(حتی مناطق پربارش خزری) نیز وجود دارد. بنابراین در نیم قرن اخیر، خشکسالی در کشور ایران هم شدت گرفته و هم فراگیر شده است و حتی در نیمه شمالی، شمالغرب و غرب ایران نیز رخنه کرده است. ضمن اینکه، ترسالیها در ایران نیز متمرکز شده و از پدیده لانهگزینی اقلیمی تبعیت میکند. این شرایط، نقش افزایش گرمایش جهانی و تغییرات فزاینده اقلیمی را تایید میکند.
نتیجه‌گیری: موقعیت خاص جغرافیایی ایران مانند قرارگیری در منطقه گرم و خشک کره زمین، همجواری با کویر لوت و بیابانهای مرکزی و دوری از منابع تغذیه کننده رطوبت سبب شده است تا میزان بارش در این کشور بسیار کمتر از میانگین جهانی باشد. این در حالی است که امروزه افزایش گرمایش جهانی و تغییر اقلیم، شرایط خشکی و خشکسالی را در کشور ایران تشدید کرده است. بنابراین افزایش دما از یک‌سو و کاهش بارش از سویی دیگر، میتواند منجر به کاهش ذخیره آب سطحی،کاهش نگهداشت رطوبت خاک، افزایش تبخیر و در نهایت بحران کمآبی و خشکسالی شود. ضمن اینکه دوربودن از منبع رطوبتی؛ همسایگی با کویرها و بیابانهای داخلی ایران؛ قرارگیری در بادپناه شرقی نوار کوهستانی زاگرس و بادپناه جنوبی سلسله جبال البرز سبب شده است که حوزههای آبریز ایران دچار خشکسالی شدید و بحرانهای آبی قرار گیرند. به طوری که در در اغلب موارد، مناطق خشک و نیمهخشک ایران، خشکسالیهای هواشناسی به وقوع خشکسالیهای هیدرولوژیکی منتهی خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

ایران

تغییرات اقلیمی

ترسالی

خشکسالی

حوزه آبریز

موضوعات