بررسی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح های آبخیزداری (منطقه موردمطالعه: بخش کاکی، استان بوشهر)

جعفری, علی; بیات, پرویز; حقیقی, پارسا

doi:10.22034/iwm.2025.2068857.1248

بررسی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح های آبخیزداری (منطقه موردمطالعه: بخش کاکی، استان بوشهر)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی جعفری ¹

پرویز بیات ¹

پارسا حقیقی ²

¹ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، بوشهر، ایران

² بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران

10.22034/iwm.2025.2068857.1248

چکیده

چکیده مبسوط
مقدمه: عوامل متعددی باعث عدم مشارکت مردمی در طرح‌های آبخیزداری می‌شوند که آگاهی از این عوامل در طرحهای آبخیزداری، یکی از اصولیترین گام در تحقق مشارکت موثر مردمی و دستیابی به اهداف مدیریت جامع حوزههای آبخیز است. در این راستا، اولویتبندی شاخصها و زیرشاخصهای موثر بر عدم مشارکت مردمی، گامی اصولی در چرخه مدیریت مردم‌نهاد آبخیزداری و مدیریت شایسته حوضههاست، به طوریکه شناخت عوامل و اولویت‌بندی‌های مربوطه راهگشای اتخاذ تدابیری در راستای حذف موانع مشارکتی ذینفعان و مشارکت حداکثری ساکنان حوضه در برنامهریزیهای مدیریت جامع و کارآمد آبخیز در سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و ادارات کل منابع طبیعی و آبخیزداری وابسته به آن در استانهای مختلف کشور است. این مساله ضمن کاهش هزینههای اجرایی، ضامن موفقیت و اجرای موثرتر پروژههاست. هدف از پژوهش حاضر که از سال 1397 تا 1401 در حوزه آبخیز کاکی شهرستان دشتی استان بوشهر اجرا شد، شناسایی، طبقه‌بندی و نیز اولویت‌بندی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح‏های آبخیزداری بر اساس دیدگاه آبخیزنشینان و کارشناسان است.
مواد و روش‌ها: محدوده محل پژوهش در حوزه آبخیز کاکی است که پس از تعیین عوامل موثر بر عدم مشارکت و طبقهبندی این عوامل، پرسشنامه‏های مقایسات زوجی و طیف لیکرت به‌عنوان ابزار اندازه‌گیری تهیه و روایی پرسش‌نامه‌ها مبتنی‌بر نظرات خبرگان تائید شد. پس از تکمیل پرسش‌نامه‌های تحلیل سلسله‌مراتبی توسط 34 کارشناس خبره، برای اولویت‌بندی شاخص‌ها، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد. واحد نمونه، خانوار روستایی و به‌منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد. بر پایه تعداد خانوار موجود در این دهستان (814 خانوار)، تعداد 261 پرسشنامه از سرپرست خانوار تکمیل شد. از آزمون فریدمن برای تجزیه واریانس دوطرفه از طریق رتبه‌بندی و هم‏چنین مقایسه میانگین رتبهبندی گروههای مختلف با کاربرد نرم‌افزار SPSS به کار برده شد
نتایج و بحث: نتایج تحلیل سلسله مراتبی نشان داد، از دیدگاه خبرگان، زیرشاخص "عدم آموزش ساکنان حوضه در خصوص طرحها و اهداف مربوطه" با میانگین رتبه 49/8 دارای بیشترین اولویت نسبی و زیرشاخص "دیر بازده بودن طرح‌های آبخیزداری" با میانگین رتبه 06/4 دارای کمترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه‌های آبخیزداری هستند. بر این اساس، از منظر جوامع محلی، زیرشاخص "اختلافات قومی و محلی" با میانگین رتبه 77/8 دارای بیشترین اولویت نسبی و زیرشاخص "عدم استفاده از گروههای مروج بومی" با میانگین رتبه 32/4 دارای کمترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه‌های آبخیزداری در حوزه آبخیز کاکی می‌باشند.
نتیجه‌گیری: در حوزه آبخیز کاکی استان بوشهر، نتایج نشان داد که به‎ترتیب شاخصهای طراحی- اجرا، اقتصادی، اجتماعی و درنهایت آموزشی و ترویجی، بیش‌ترین نقش را در عدم شکل‌گیری مشارکت این جوامع در پروژه‌های آبخیزداری داشته‌اند. نتایج حاصل از رتبه‌بندی شاخصهای مؤثر بر عدم مشارکت مردم از دیدگاه جوامع محلی تا حدودی متفاوت نسبت به رتبه‌بندی کارشناسان خبره بوده و به‎ترتیب شاخصهای اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و ترویجی، و درنهایت طراحی- اجرا در عدم شکل‌گیری مشارکت این جوامع در پروژه‌های آبخیزداری استان بوشهر در حوزه آبخیز کاکی داشته‌اند. با توجه به نتایج حاصل از این پژوهش، پیشنهاد می‌شود برگزاری دوره‌ها و کلاس‌های آموزشی با هدف افزایش اطلاعات و دانش جوامع محلی با پروژه‌های آبخیزداری در اولویت قرار گیرد. همچنین ازآنجاکه معتمدان محلی ازجمله ریش‌سفیدان و بزرگان، افراد تحصیل‌کرده، اعضای شورای اسلامی و معلمان روستاها جزو معتمدترین افراد روستا هستند، این گروه‌ها در کنار سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها) می‌توانند نقش مروج بومی برای اهالی منطقه را داشته و با ترویج اهداف پروژه‌ها، زمینه جلب مشارکت مردم در پروژه‌های مزبور را فراهم نمایند. به‌علاوه فراهم نمودن شرایطی جهت مشارکت فعال آبخیزنشینان در مراحل مختلف تصمیم‌گیری، طراحی- اجرا و نگهداری و ترمیم پروژه‌های آبخیزداری که از آن جمله می‌توان به تدوین شرح خدمات نوین مدیریت جامع‌های حوزههای آبخیز بر اساس مشارکت جوامع محلی و سایر ذینفعان اشاره کرد. فراهم نمودن شرایطی برای به‌کارگیری نیروی محلی و افراد روستا در اجرای پروژه‌ها و ایجاد نوعی اشتغال برای آن‌ها که از آن جمله می‌توان به عقد قراردادهای پیمانکاری با شورا یا اهالی روستا و یا اصلاح قراردادهای پیمانکاران و تنظیم و گنجاندن شرط به‌کارگیری از اهالی منطقه در اجرای پروژه‌ها اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها

آزمون‌های فریدمن، تحلیل سلسله مراتبی فازی، طرح

؛ های آبخیزداری، مدیریت آبخیز، مشارکت آبخیزنشینان

موضوعات