مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

شناسایی و اولویت‌بندی راهبردهای بهبود سلامت آبخیز کن با استفاده از رویکرد SWOT-QSPM

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
2 بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران
3 بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران
4 بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، خرم آباد، ایران
10.22034/iwm.2026.2098321.1283
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: حوزه‌های آبخیز به‌عنوان واحدهای حیاتی در تأمین منابع آب، حفظ تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی، تحت تأثیر عوامل متعدد طبیعی و انسانی قرار دارند و بهبود سلامت آن‌ها نیازمند رویکردی نظام‌مند و راهبردی است. در این راستا، برنامه‌ریزی راهبردی با استفاده از ابزارهایی نظیر ماتریس تحلیل SWOT که امکان تدوین راهبردهای چهارگانه تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی را فراهم می‌آورد، از کارآمدترین رویکردها محسوب می‌شود. آبخیز کن با وجود جایگاه ویژه و پتانسیل‌های بالای طبیعی و گردشگری، با چالش‌های متعددی مواجه است و تاکنون مطالعه جامع راهبردی برای بهبود سلامت آن انجام نشده است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت‌بندی راهبردهای چهارگانه بهبود سلامت آبخیز کن با استفاده از رویکرد ترکیبی SWOT-QSPM انجام شده است.
مواد و روش‌ها: در این مطالعه، ابتدا عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر سلامت آبخیز کن از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مرور نظام‌مند منابع علمی، بررسی‌های میدانی و مصاحبه با جوامع محلی و کارشناسان متخصص شناسایی گردید. یافته‌ها پس از جمع‌بندی به تأیید کارگروه خبرگان شامل ۲۱ نفر از افراد آگاه محلی و کارشناسان مرتبط رسید. در ادامه، راهبردهای ممکن در چهار گروه تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی مبتنی بر چارچوب تحلیلی SWOT تدوین شدند. سپس، این راهبردها با استفاده از ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (QSPM) اولویت‌بندی شدند.
نتایج و بحث: یافته‌ها نشان داد که مجموعه عوامل داخلی شامل ۱۲ نقطه قوت و ۱۷ نقطه ضعف و عوامل خارجی شامل ۲۵ فرصت و ۲۳ تهدید می‌باشند. با تلفیق عوامل داخلی و خارجی، ۱۶ راهبرد جامع در چهار گروه تهاجمی (۳ راهبرد)، محافظه‌کارانه (۴ راهبرد)، رقابتی (۵ راهبرد) و تدافعی (۴ راهبرد) تدوین گردید. نتایج اولویت‌بندی QSPM نشان داد که از میان راهبردهای تدوین‌شده، پنج راهبرد برتر به ترتیب عبارتند از تقویت مدیریت درون‌سازمانی (WT4)، مدیریت مشارکتی مرتع با رویکرد استفاده چندمنظوره (WO2)، بهبود وضعیت سلامت آبخیز و مدیریت مخاطرات طبیعی (WT2)، اجرای پروژه‌های چندمنظوره حفاظت آب و خاک (ST3) و اجرای پروژه‌های مشارکت‌مبنای حفاظت آب و خاک (WO1). بررسی شش راهبرد نخست نشان داد که آن‌ها عمدتاً از گروه‌های تدافعی و محافظه‌کارانه بوده و هیچ راهبرد تهاجمی در این جمع دیده نمی‌شود.
نتیجه‌گیری: الگوی حاکم بر اولویت‌بندی نشان داد که مسیر بهبود سلامت آبخیز عمدتاً از طریق اصلاح ساختارهای مدیریتی، توانمندسازی جوامع محلی و مدیریت مخاطرات طبیعی هموار می‌شود و یک توالی منطقی و گام‌به‌گام از تقویت نهاد مدیریتی تا اقدامات توسعه‌ای را ترسیم می‌نماید. همچنین، سه گره‌گاه کور مدیریتی شامل شکاف میان قوانین و اجرا، وابستگی متقابل راهبردها و حضور پررنگ مخاطرات طبیعی شناسایی گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 03 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 02 شهریور 1405
  • تاریخ بازنگری 06 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 03 آبان 1405