مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

تحلیل مکانیاقتصادی خدمت اکوسیستمی کیفیت منظر در مقیاس حوزه آبخیز: شواهدی از استان کهگیلویه و بویراحمد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه پژوهشی ارزیابی و مخاطرات محیط‌زیستی، پژوهشکده محیطزیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیطزیست، تهران، ایران
2 گروه مطالعات محیطی، پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)، تهران، ایران
3 گروه مهندسی محیط‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
4 گروه پژوهشی اقتصاد محیطزیست، پژوهشکده محیطزیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیطزیست، تهران، ایران
5 گروه مهندسی طبیعت، دانشکدة منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
10.22034/iwm.2026.2087988.1272
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: خدمت اکوسیستمی کیفیت منظر، نقش مهمی در ارتقای رفاه انسانی، سلامت روان و تجربه‌های ادراکی جوامع ایفا می‌کند. این خدمت از طریق تعامل انسان با مناظر طبیعی و نیمه‌طبیعی شکل می‌گیرد و می‌تواند آثار اقتصادی غیرمستقیم قابل‌توجهی بر گردشگری، ارزش املاک و توسعه منطقه‌ای داشته باشد. با این حال، کمی‌سازی و ارزش­گذاری این نوع خدمات به دلیل ماهیت ناملموس و وابستگی شدید به ادراک انسانی همواره با چالش‌های روش‌شناختی همراه بوده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر استان کهگیلویه و بویراحمد، به‌دنبال کمی‌سازی و ارزش­گذاری اقتصادی خدمت اکوسیستمی کیفیت منظر در مقیاس حوزه‌های آبخیز و با رویکردی مکانیاقتصادی است.
مواد و روش‌ها: برای کمی‌سازی کیفیت منظر، از ماژول Scenic Quality نرم‌افزار InVEST استفاده شد. داده‌های ورودی شامل مدل رقومی ارتفاع (DEM) به‌صورت رستری، لایه‌های وکتوری عناصر تأثیرگذار بر منظر (مانند زیرساخت‌ها و تأسیسات انسانی)، محدوده منطقه مورد مطالعه و پارامترهای نوری ازجمله نسبت ضریب شکست بود. این مدل با استفاده از الگوریتم محاسبه قابلیت مشاهده، میزان دیده‌شدن عناصر مختلف در سطح منظر را برآورد می‌کند. سپس با وزن‌دهی به امتیازها و نقیصه‌های دید، لایه‌های رستری تلفیق شده و خروجی نهایی به‌صورت طبقات کیفیت بصری استخراج شد. کیفیت منظر به چند طبقه از «بدون آسیب و کیفیت بالا» تا «کیفیت پایین و بسیار پایین» تقسیم‌بندی شد که بیانگر شدت تأثیر بصری فعالیت‌های انسانی بر چشم‌انداز است. در گام بعد، ارزش­گذاری اقتصادی خدمت کیفیت منظر با استفاده از روش انتقال منفعت انجام شد. برای این منظور، مقادیر مرجع ارزش اقتصادی خدمات زیبایی‌شناختی از مطالعات جهانی معتبر استخراج شد. این مقادیر با استفاده از شاخص‌های اقتصادی شامل تولید ناخالص داخلی سرانه بر اساس برابری قدرت خرید، کشش درآمدی تمایل به پرداخت، تعدیل نرخ ارز و به‌روزرسانی زمانی تا سال مبنای ۱۴۰۳ استانداردسازی شدند. در نهایت، ارزش اقتصادی در سال و به تفکیک پیکسل‌های مکانی و زیرحوزه‌های مورد مطالعه محاسبه و آماده تحلیل شد.
نتایج و بحث: نتایج مدل‌سازی نشان داد که کیفیت بصری چشم‌انداز در مقیاس حوزه‌های آبخیز، الگوی فضایی ناهمگنی دارد و به‌شدت تحت تأثیر نحوه استقرار عناصر انسانی در ساختار ژئومورفیک حوزه‌ها قرار می‌گیرد. حوزه‌های واقع در شمال و شمال‌غرب استان با پوشش طبیعی گسترده، ناهمواری‌های پیوسته و حداقل مداخلات انسانی، بیشترین سطوح کیفیت منظر را به خود اختصاص می‌دهند. در این حوزه‌ها، توپوگرافی و پوشش طبیعی به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که میدان دید عمدتاً به‌سوی عناصر طبیعی هدایت شده و انسجام بصری بالایی شکل می‌گیرد. در مقابل، حوزه‌های جنوب‌غربی و بخش‌هایی از شرق استان که محل تمرکز زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌ها هستند، الگوی لکه‌ای و گسسته‌تری در کیفیت منظر نشان می‌دهند. در این بخش‌ها، قرارگیری عناصر انسانی در نقاطی با دید وسیع سبب شده بخش‌های گسترده‌ای از حوزه تحت تأثیر قرار گیرد و پراکندگی کیفیت بصری افزایش یابد. این وضعیت بیانگر آن است که حتی مداخلات محدود، در صورت استقرار در موقعیت‌های حساس توپوگرافیک، می‌توانند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت منظر حوزه آبخیز داشته باشند.
نتیجه‌گیری: براساس نتایج در حوزه‌های آبخیز استان، کانون‌های توسعه انسانی (جنوب‌غرب) و کانون‌های بکر طبیعی (شمال و شمال‌شرق)، نمایانگر دو سوی طیف خدمت کیفیت منظر در استان هستند؛ الگویی که باید مبنای سیاست‌گذاری حفاظتی، طراحی منظر و مدیریت اکولوژیکی آینده قرار گیرد. در این راستا، به‌کارگیری شاخص کیفیت منظر در برنامه­ریزی­های شهری می‌تواند دیدگاهی جامع‌تر نسبت به وضعیت اکولوژیکی سرزمین فراهم سازد و زمینه‌ساز تصمیم‌گیری‌هایی شود که بر سلامت کلی چشم‌انداز اثرگذارند. از طرف دیگر، رویکردهای مبتنی بر مدیریت پایدار سرزمین و کاهش فشارهای انسانی می‌تواند به احیای چشم‌انداز و بازگشت تدریجی کیفیت بصری کمک کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 26 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 21 شهریور 1405