تدوین راهبردهای مدیریتی از طریق تحلیل SWOT به‌منظور دستیابی به توسعه پایدار در آرین‌شهر، خراسان جنوبی

چمنی, رضا; چزگی, جواد; معماریان, هادی; بذرگری, نرگس; حسینی, صالحه; خونیکی, مهلا; صالحی, محمدحسین

doi:10.22034/iwm.2026.2087789.1270

تدوین راهبردهای مدیریتی از طریق تحلیل SWOT به‌منظور دستیابی به توسعه پایدار در آرین‌شهر، خراسان جنوبی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

رضا چمنی

جواد چزگی

هادی معماریان

نرگس بذرگری

صالحه حسینی

مهلا خونیکی

محمدحسین صالحی

گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط‌زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

10.22034/iwm.2026.2087789.1270

چکیده

چکیده مبسوط
مقدمه: عمدتاً در کشورهای در حال توسعه تا سال ۲۰۵۰، حدود ۶۸ درصد از جمعیت جهان در شهرها زندگی خواهند کرد. این تغییر جمعیتی قابل‌توجه، فشار زیادی بر زیرساخت‌ها و منابع شهری وارد کرده و ضرورت توجه به مسائل پایداری و مدیریت نگرانی‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و محیط‌زیستی را اجتناب‌ناپذیر ساخته است. بنابراین، برای غلبه بر این مشکلات، توسعه پایدار شهری توسط پژوهشگران مطرح شده است. توسعه پایدار شهری به عنوان یک رویکرد جامع و پایدار برای مدیریت رشد شهری، توجه ویژه‌ای به مسائلی مانند عدالت اجتماعی، حفاظت از منابع طبیعی و رشد اقتصادی دارد. برای درک بهتر مشکلات و دست‌یابی به توسعه پایدار شهری، استفاده از مدلهایی نظیر SWOT در تحلیل و برنامه‌ریزی می‌تواند ابزاری مؤثر برای شناسایی و رفع چالش‌های محیط‌زیستی، اجتماعی و اقتصادی باشد. این تحلیل به مدیران شهری امکان می‌دهد تا راهبرد‌‌های بهینه‌تری برای بهبود کیفیت زندگی و شرایط محیط‌زیستی بر اساس شواهد و تحلیل‌های دقیق تدوین کنند. بنابراین، در این پژوهش سعی شده است با استفاده از تحلیل SWOT، راهبرد‌‌های توسعه پایدار در آرین‌شهر استان خراسان جنوبی تدوین شود.
مواد و روش‌ها: این پژوهش به‌طور خاص به تحلیل SWOT و استفاده از ماتریس QSPM در مدیریت منابع شهری در آرین‌شهر استان خراسان جنوبی برای دست‌یابی به توسعه پایدار می‌پردازد. ابتدا با استفاده از تحلیل SWOT، چهار بعد اصلی شامل نقاط قوت، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها شناسایی و تحلیل شدند. عوامل داخلی و خارجی از طریق مطالعات میدانی، بررسی داده‌های اقلیمی و منابع طبیعی و مطالعه وضعیت اجتماعی-اقتصادی آرین‌شهر شناسایی شدند. پس از آن، در ماتریس QSPM، اهمیت و اولویت هر یک از عوامل شناسایی‌شده با اختصاص وزن ارزیابی شد. این ارزیابی با امتیازدهی راهبرد‌‌های مختلف برای انتخاب بهترین راهبرد‌‌های ممکن برای مدیریت منابع حوزه آبخیز انجام شد.
نتایج و بحث: بر اساس نتایج این پژوهش، آرین‌شهر به ترتیب ۱۵، ۱۱، ۷ و ۱۰ نقطه قوت، ضعف، فرصت و تهدید دارد. نتایج تحلیل SWOT نشان داد که مهم‌ترین نقاط قوت در این شهر، باغ‌های زرشک و مزارع زعفران (S1) با ضریب اهمیت ۹ و امتیاز وزنی 212/0 است. هم‌چنین در ضعف‌ها، مهاجرت نخبگان به شهرهای بزرگ‌تر (W2) با ضریب اهمیت ۸ و امتیاز وزنی 141/0 و کمبود امکانات آموزشی (W7) با ضریب اهمیت ۷ و امتیاز وزنی 124/0 بیش‌ترین تأثیر را دارند. بررسی فرصت‌ها و تهدیدها نیز نشان می‌دهد که نزدیکی به مرکز استان (O2) با ضریب اهمیت ۸ و امتیاز وزنی 302/0 و اجرای پروژه‌های مدیریت منابع طبیعی و حوزه آبخیز (O1) با ضریب اهمیت ۷ و امتیاز وزنی 198/0 مهم‌ترین فرصت‌ها، و وقوع تغییرات اقلیمی (T4) با ضریب اهمیت ۷ و امتیاز وزنی 198/0 و کاهش سطح آب‌های زیرزمینی (T10) با ضریب اهمیت ۸ و امتیاز وزنی 30/0 از مهم‌ترین تهدیدهای شهر هستند. راهبرد‌‌های پیش‌بینی‌شده نیز نشان می‌دهد که راهبرد‌‌های S-O شامل بهبود معیشت خانوار و مدیریت منابع آب، راهبرد‌‌های S-T شامل پویایی اقتصادی و مقابله با مخاطرات طبیعی، راهبرد‌‌های W-O شامل ایجاد فرصت‌های شغلی جدید و افزایش امکانات و خدمات شهری، و راهبرد‌‌های W-T شامل کاهش میزان جمعیت جوان و تشدید بی‌ثباتی اقتصادی است. بر اساس اولویت‌های ارائه‌شده در تحلیل، مهم‌ترین راهبرد‌‌ها شامل ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، پویایی اقتصادی، بهبود معیشت خانوار و مدیریت منابع آب با اولویت بالاتر است.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد ترکیب تحلیل SWOT و ماتریس QSPM توانسته است ابزاری مؤثر برای شناسایی مشکلات و موانع آرین‌شهر و تعیین راهبردهای مدیریتی برای غلبه بر مشکلات باشد. براین اساس مدیران شهری قادرخواهند بود راهبرد‌‌های مدیریتی را به‌طور مؤثر اولویت‌بندی کرده و منابع موجود را به بهترین نحو استفاده کنند. در حالی‌که تحلیل SWOT به شناسایی عوامل کلیدی داخلی و خارجی کمک می‌کند، ماتریس QSPM فرآیند تصمیم‌گیری را با اختصاص وزن به این عوامل و اولویت‌بندی راهبرد‌‌ها دقیق‌تر و هدفمندتر می‌سازد. به‌ویژه در شرایط پیچیده مدیریت منابع طبیعی، این رویکرد می‌تواند در بهبود کارایی و پایداری راهبرد‌‌های اجرایی به‌طور قابل‌توجهی مؤثر باشد. بنابراین، توصیه می‌شود در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌های شهری کوتاه‌مدت و بلندمدت، توجه بیش‌تری به جنبه‌های شغلی و اقتصادی شهروندان معطوف شود.

کلیدواژه‌ها

برنامه‌ریزی

پایداری شهری

توسعه شهری

خراسان جنوبی

مشکل‌محور

موضوعات