1
گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2
گروه مدیریت مناطق خشک و بیابانی، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22034/iwm.2026.2079414.1258
چکیده
چکیده مبسوط مقدمه: مناطق خشک و نیمهخشک بهدلیل تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آب در دسترس، همراه با افزایش جمعیت و تقاضای بیشتر برای منابع آبی، با بحران آب مواجه هستند. این چالشها نیازمند نظارت دقیق و مستمر بر تغییرات محیطی است. استفاده از دادههای سنجش از دور بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک که بهطور خاص با بحرانهای منابع آبی مواجه هستند، ابزارهای مهمی برای پیشبینی و مدیریت بهشمار میآیند. در این راستا، این تحقیق با هدف بررسی روند متغیرهای اقلیمی و محیطی در حوزه آبخیز بار-اریه استان خراسان رضوی و تحلیل نتایج تغییرات آنها انجام شده است. درک این روند تغییرات برای مدیریت پایدار منابع آب و کاهش پتانسیل بحران آب آینده تحت تاثیر تغییرات اقلیمی جهانی ضرورت دارد. مواد و روشها: در این تحقیق از آزمونهای آماری ریشه واحد دیکی -فولر (ADF)، آزمون فیلیپس و پرون (PP)، آزمون KPSS، من-کندال و سن برای تحلیل روندهای تغییرات پارامترهای اقلیمی و محیطی در حوزه آبخیز بار-اریه استفاده کرده است. دادههای مورد استفاده شامل بارش، دمای هوا، عمق برف (با دوره آماری 42 سال)، پوشش گیاهی تفاضل استانداردشده پوشش گیاهی (NDVI)، رطوبت خاک، برف (با دوره آماری 23 سال)، دبی رودخانه و دمای سطح زمین (با دوره آماری 70 سال) بوده است. این دادهها از منابع ماهوارهای و ایستگاههای محلی جمعآوری شده و روندهای سالانه و فصلی آنها با استفاده از آزمونهای ایستایی سریهای زمانی و من-کندال و سن تجزیه و تحلیل شده است. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که مقدار بارش از سال 1984 تا 2023 بهویژه در فصول بهار و زمستان روند افزایشی (p < 0.05) داشته است و همچنین نتایج نشان داد که از سال 2000 به بعد مقدار بارش دارای نوسانات شدید بوده است.روند تغییرات دبی رودخانه در طی دوره زمانی 1951 تا 2021 روند کاهشی معنیدار (p < 0.05)، بهویژه در فصل پاییز، نشان داد. دما در طول دوره بررسی روند افزایشی معنیداری (p < 0.05) داشته که بیشترین افزایش در فصول زمستان و بهار مشاهده شد. افزایش دما، بهویژه در زمستان، میتواند بر میزان تبخیر و تعرق تأثیر بگذارد و موجب کاهش منابع آبی قابل دسترس گردد. رطوبت خاک هرچند در مقیاس فصلی تغییرات کمی از خود نشان داد، اما در مقیاس سالانه تغییرات معنیداری نشان نداد. همچنین، شاخص NDVIروند افزایشی معنیدار (p < 0.05) را در طول سال نشان داد که در فصل پاییز برجستهتر بود. این روند افزایشی در پوشش گیاهی میتواند نشانهای از بهبود وضعیت اکوسیستم در سالهای اخیر باشد، اما در عین حال باید توجه داشت که تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آب میتواند این روند را در آینده معکوس کند. نتایج این تحقیق نشاندهنده ارتباط پیچیده و چندجانبه میان تغییرات اقلیمی، منابع آبی و پوشش گیاهی در حوزه آبخیز بار-اریه است. نتیجهگیری: نتایج این تحقیق نشان میدهد که تغییرات اقلیمی تأثیرات معنیداری بر پارامترهای محیطی و اقلیمی در حوزه آبخیز بار-اریه داشته است. افزایش بارشها و دما، در حالی با کاهش روند تغییرات دبی رودخانهها همراه بوده است که میتواند نشان دهنده تاثیر شدت عوامل انسانی و طبیعی شامل برداشت آب، انحراف آب و افزایش تبخیر و تعرق تحت تاثیر افزایش دمای هوا باشد. این تغییرات میتوانند تهدیدی برای کشاورزی و سایر فعالیتهای اقتصادی مرتبط با منابع آبی در این نواحی باشند. این مطالعه بر لزوم توجه به اثرات تغییرات اقلیمی بر منابع آبی و اکوسیستمهای محلی تأکید دارد و نتایج آن میتواند بهعنوان مبنای اطلاعاتی برای سیاستگذاری و برنامهریزیهای مدیریت منابع آبی و حفاظت از محیطزیست در مناطق خشک و نیمهخشک مورد استفاده قرار گیرد. بهویژه در شرایط کنونی که تغییرات اقلیمی در سطح جهانی تشدید شده است، این دادهها میتوانند کمک شایانی به اتخاذ سیاستهای مناسب برای مقابله با بحرانهای آتی نمایند.
