ارزیابی تغییرات زمانی و مکانی پایداری آبخیز بهشت‌آباد بر اساس سه رکن پایداری

هلیلی, محمد قاسم; زارع بیدکی, رفعت; خیبری, سیامک

doi:10.22034/iwm.2026.2080578.1260

ارزیابی تغییرات زمانی و مکانی پایداری آبخیز بهشت‌آباد بر اساس سه رکن پایداری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد قاسم هلیلی ¹

رفعت زارع بیدکی ¹

سیامک خیبری ²

¹ گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

² گروه علوم مدیریت، مدرسه تجارت، دانشگاه شفیلد، شفیلد، انگلستان

10.22034/iwm.2026.2080578.1260

چکیده

چکیده مبسوط
مقدمه: رشد جمعیت، تقاضا برای غذا، فرصتهای شغلی و توسعه اقتصادی را افزایش می‌دهد. همچنین، آموزش، رفاه و عدالت اجتماعی از نیازهای اساسی جوامع مدرن هستند. تلاش‌ها برای برآورده کردن این نیازها از طریق تولید ثروت و بهبود معیشت، فشارهایی را بر منابع طبیعی تحمیل کرده است که از ظرفیت‌های محیطزیست فراتر رفته و بسیاری از حوزه‌های آبخیز را به سمت ناپایداری سوق داده است. پایداری مفهومی است که توجه اساسی آن بر حفظ سرمایههای طبیعی، اجتماعی و اقتصادی در جهت عدالت بین‌نسلی است. بنابراین پایداری واحد طبیعی و محیط‌زیستی آبخیز، در قلمرو تعامل با محیط اقتصادی و اجتماعی محقق میشود. ارزیابی جامع آبخیزها، در مجامع علمی بینالمللی به عنوان رویکردی مؤثر و کارا برای مدیریت آب و سرزمین و سایر منابع وابسته به آن‌ها و ایجاد تعادل بین نیازهای اقتصادی- اجتماعی جوامع آبخیزنشین و پایداریاکوسیستم به شمار میآید. هدف از این پژوهش، ارزیابی پایداری حوزه آبخیز بهشتآباد در استان چهارمحال و بختیاری است. این پژوهش با ارزیابی سه رکن پایداری -محیط‌زیست، اقتصاد و اجتماع- شکل گرفته است و در نظر دارد نقاط ضعف و قوت این آبخیز را در پایداری بشناسد.
مواد و روشها: این مطالعه به بررسی تغییرات در ابعاد کلیدی پایداری در حوزه آبخیز بهشت‌آباد، واقع در استان چهارمحال و بختیاری، طی دوره 1390 تا 1400 می‌پردازد. یک چارچوب و مدل مفهومی برای ارزیابی پایداری حوزه آبخیز در سه بعد محیطزیستی، اقتصادی و اجتماعی توسعه داده شد. شاخص پایداری آبخیز معرفی شده در این پژوهش از ترکیب۱۵ معیار (7 معیار محیطزیستی ، 4 معیار اقتصادی و 4 معیار اجتماعی) ساخته شد. پس از نرمال کردن مقادیر به دستآمده از هر زیرمعیار در فاصله صفر تا یک، فرآیند وزندهی زیرمعیارها انجام و شاخص نهایی پایداری تعیین شد. از روش وزندهی کریتیک برای وزندادن به معیارها استفاده شد. با استفاده از این شاخص، پایداری حوزه آبخیز بهشت‌آباد و چهار زیرحوزه آن شامل بروجن، شهرکرد، فارسان و کیار در بازه زمانی ده ساله 1390 تا 1400 محاسبه شد. روند تغییرات شاخص پایداری آبخیز بهشتآباد با مقایسه مقادیر به دست آمده هر کدام از معیارها و کل شاخص در این دوره ده ساله مشخص شد.
نتایج و بحث: مقایسه معیارهای مورد بررسی در دو سال مورد مطالعه نشان از کاهش نسبی تعداد زیادی از ارزشهای زیستی، اقتصادی و اجتماعی در آبخیز بهشتآباد دارد. افزایش جمعیت و کاهش منابع آب، سرانه دسترسی به آب را در حوضه از حدود 950 مترمکعب در سال به 600 مترمکعب در سال کاهش داده است. سطح آب زیرزمینی به طور متوسط حدود 4 متر و در برخی دشتها بیش از 8 متر افت کرده است. هشت درصد کاهش در مساحت اراضی مرتعی، 60 درصد افزایش در بار معلق ویژه، 20 درصد کاهش در ظرفیت مراتع که سبب افزایش بار چرا در سال 1400 نسبت به 1390 شده است، کاهش ظرفیتهای زیستمحیطی پایداری را گواهی میدهد. در بعد اقتصادی کاهش 50 درصدی معادل دلاری درآمد خانوار، کاهش اشتغال و افزایش بار تکفل از عوامل افزایش ناپایداری آبخیز بهشتآباد در سال 1400 نسبت به 1390 هستند. در بعد اجتماعی، از یک طرف کاهش رشد جمعیت و از طرف دیگر افزایش سطح سواد، و عدم تغییر محسوس در سایر متغیرها توانسته است کاهش مساوات اجتماعی را جبران کند و در مجموع، بعد اجتماعی پایداری به جز زیرحوزه شهرکرد، با روند مثبت در سال 1400 نسبت به 1390 ظاهر شود. نتایج وزندهی معیارها با روش کریتیک نشان داد دوازده معیار وزن متوسط (05/0 تا 07/0) به دست آوردهاند. کمترین وزن به معیار اکسیژن‌خواهی آب سطحی و بیشترین وزن به سرانه آب در دسترس تعلق گرفته است. شاخص پایداری آبخیز بهشتآباد از 696/۰ در سال 1390 به ۶63/۰ در سال 1400 کاهش یافته است. این شاخص‌ در زیرحوزه‌های بروجن، شهرکرد، فارسان و کیار نیز به ترتیب از ۷01/۰، ۷26/۰، ۷33/۰ و 744/۰ در سال 1390 به 614/0، 706/۰، 702/۰، و ۶76/۰ در سال 1400 کاهش یافته است. بیشترین افت در مقدار شاخص در زیرحوزه بروجن رقم خورده است. با توجه به وزن بیشتری که معیارهای محیطزیستی نسبت به معیارهای اقتصادی و اجتماعی کسب کردهاند، سهم بیشتری در شاخص پایداری به دست آوردهاند.
نتیجه گیری: به طور کلی پایداری حوزهآبخیز را میتوان با شرکتدادن معیارها و زیرمعیارهای مختلف به دست آورد. اما استفاده از یک چارچوب علمی قوی، در مقایسه پایداری مناطق مختلف و تعیین روندهای زمانی شاخص پایداری بسیار اهمیت دارد. در این پژوهش از سه رکن اصلی پایداری برای ارزیابی پایداری حوزه آبخیز بهشتآباد استفاده شد. معیارها و زیرمعیارهای مورد استفاده از مطالعات دیگران و مطالعات پیشین در این منطقه، متفاوت بودند. لذا به نحو واقعگرایانهتری توانستند وضعیت پایداری این آبخیز را نشان دهند. بررسی وضعیت آبخیز بهشتآباد در سالهای گذشته نشان از تخریب محیط‌زیست، افت آبهای سطحی و زیرزمینی، فشار روزافزون بر منابع طبیعی، تشدید فرسایش خاک، کاهش اشتغال و درآمد آبخیزنشینان، فقر و مهاجرت دارد. همه این عوامل در شاخص معرفی شده در این پژوهش دیده شده است و نتایج حاکی از سرعت گرفتن روند ناپایداری این حوزه آبخیز است. عوامل اقتصادی مهمترین عوامل اثرگذار بر ناپایداری آبخیز بهشتآباد و زیرحوزههای آن هستند و زیرحوضههایی که تراکم جمعیت در آنها بیشتر است از امتیاز کمتر پایداری برخوردارند و افت بیشتری دارند.

کلیدواژه‌ها

رشد جمعیت

کاربری اراضی

فرسایش خاک

مساوات اجتماعی

منابع آب

موضوعات