تحلیل پایداری سیستم قاچاق چوب در جنگل‌های استان گلستان با رویکرد آینده‌پژوهی

معیری, محمد هادی; محمدی کنگرانی, حنانه; عبداله زاده, غلامحسین; شهرکی, محمدرضا

doi:10.22034/iwm.2026.2080375.1259

تحلیل پایداری سیستم قاچاق چوب در جنگل‌های استان گلستان با رویکرد آینده‌پژوهی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد هادی معیری ¹

حنانه محمدی کنگرانی ¹

غلامحسین عبداله زاده ²

محمدرضا شهرکی ³

¹ گروه مدیریت جنگل، دانشکده علوم جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

² گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده مدیریت کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

³ محقق توسعه روستایی و اکوسیستم‌های کارآفرینی استانداری گلستان، گرگان، ایران

10.22034/iwm.2026.2080375.1259

چکیده

چکیده مبسوط
مقدمه: قاچاق چوب در جنگل‌ها ازجمله عوامل انسانی مؤثر در تخریب جنگل‌های هیرکانی شمال ایران به شمار می‌رود که این تداوم روند روبه‌رشد می‌تواند پیامدهای قابل‌توجهی در منطقه ایجاد کند. با وجود سیاستها و برنامهریزیهای متعدد حفاظتی از سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، این مشکل همچنان رفع نشده است، به طوری که دلایل مختلفی باعث تغییر در نوع و شدت آن در جنگلها میشود. ازاینرو درک و شناسایی علل بهرهبرداری غیرقانونی درختان و قاچاق چوب پیش‌نیازی ضروری برای بهبود اقدامات مدیریتی موجود و طراحی اقدامات در آینده است. در همین راستا تحقیق حاضر به تعیین پایداری سیستم قاچاق چوب در جنگلهای استان گلستان با استفاده از نظرات ذینفعان محلی پرداخته است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق توصیفی از نوع پیمایشی بود. جمعیت مورد مطالعه در تحقیق حاضر را جوامع محلی پیشرو، دامداران، کشاورزان، دهیاران و اعضای شورای اسلامی 15 روستای هدف جنگلنشین و حاشیهنشین جنگل در استان گلستان تشکیل دادند. بر این اساس 30 نفر از جامعۀ آماری به عنوان حجم نمونهگیری به روش قضاوتی انتخاب شدند. برای شناسایی دقیقتر مهمترین عوامل در این زمینه از تکنیک دلفی بهره گرفته شد. پس از فرآیند مصاحبه سه‌مرحلهای، در مرحله سوم اشباع نظری حاصل شد و عامل جدیدی معرفی نگردید. در ادامه برای تأیید نهایی عوامل شناسایی شده و همچنین طبقهبندی آنها از تکنیک گروه متمرکز بهره گرفته شد. به طوری که 16 عامل اصلی نهایی شد که بر اساس آنها پرسشنامۀ تحقیق تهیه و بین منتخبین شناسایی شده توزیع گردید. سپس اطلاعات جمعآوریشده وارد نرمافزار Excel شد. برای انتخاب عدد نهایی هر سلول از میانگین به دست آمده از نظرات 30 مشارکتکننده استفاده گردید. برای تعیین و تحلیل پایداری و یا ناپایداری سیستم قاچاق چوب در جنگلهای استان گلستان با رویکرد آیندهپژوهی، از نرمافزار MicMac استفاده شد.
نتایج و بحث: نتایج نشان داد، عوامل «افزایش تقاضای چوب در محصولات چوبی»، «رونق بازار و افزایش قیمت چوب»، «وابستگی معیشت جوامع محلی به جنگل»، «ضعفها و خلاءهای قانونی در بازدارندگی تخلفات جنگلی»، «ضعف در برنامهریزی جنگلداری اجتماعی و مدیریت مشارکتی» و «ضعفهای مدیریت نظارتی حفاظت جنگل» جزء شاخصهای هدف بوده که بیش از آن که در سیستم قاچاق چوب جنگل تأثیرگذار باشند، تأثیرپذیرند؛ بنابراین شناسایی آنها میتواند تکامل گستردهای در سیستم حفاظتی جنگلها به وجود آورد. با توجه به نتایج به دست آمده، پنج عامل «کاهش عرضه چوب دولتی و خصوصی وارداتی»، «توسعه بومگردی و گردشگری در روستاهای جنگلنشین»، «تغییر رفتار و عملکرد قاچاقچیان چوب در خروج غیرقانونی چوب از جنگل»، «مشکلات رفاهی نیروهای حفاظتی و ضعفهای عملکردی آنها» و «مغایرت سیاستگذاری حفاظت و توسعه جنگل با نیازهای اقتصادی- اجتماعی جوامع جنگلنشین» به عنوان شاخصهای تأثیرپذیر قرار گرفتند. این متغیرها منشأ اثر و ایجاد تغییر در سیستم قاچاق چوب نمیباشند و تحت تأثیر متغیرهای تأثیرگذار و دووجهی هستند.
نتیجه‌گیری: بررسی‌های انجام‌شده بیانگر آن است که تغییرات مستمر در نوع و میزان قاچاق چوب، ضرورت آینده‌پژوهی و برنامه‌ریزی در مدیریت جنگلداری حفاظتی را افزایش داده است. نتایج تحقیق همچنین آشکار ساخت که ناپایداری سیستم قاچاق چوب در عرصه‌های جنگلی استان، نیازمند اقداماتی نظیر ایجاد فرصتهای شغلی جایگزین در روستاها، تهیه نقشه بحران قاچاق چوب و استقرار نیروهای حفاظتی بر اساس آن، شناسایی خلأهای قانونی در بازدارندگی تخلفات، متناسب‌سازی جرائم با نوع تخلف، کوتاه‌سازی روند رسیدگی به پرونده‌ها، و توسعه جنگلداری اجتماعی و مدیریت مشارکتی است.

کلیدواژه‌ها

جنگلهای هیرکانی

بهرهبرداری غیرقانونی

حفاظت از جنگل

معیشت جوامع محلی

موضوعات