مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

تحلیل پایداری سیستم قاچاق چوب در جنگل‌های استان گلستان با رویکرد آینده‌پژوهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدیریت جنگل، دانشکده علوم جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران
2 گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده مدیریت کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران
3 محقق توسعه روستایی و اکوسیستم‌های کارآفرینی استانداری گلستان، گرگان، ایران
10.22034/iwm.2026.2080375.1259
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: قاچاق چوب در جنگل‌ها ازجمله عوامل انسانی مؤثر در تخریب جنگل‌های هیرکانی شمال ایران به شمار می‌رود که این تداوم روند روبه‌رشد می‌تواند پیامدهای قابل‌توجهی در منطقه ایجاد کند. با وجود سیاست­ها و برنامه­ریزی­های متعدد حفاظتی از سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، این مشکل همچنان رفع نشده است، به طوری که دلایل مختلفی باعث تغییر در نوع و شدت آن در جنگل­ها می­شود. ازاین­رو درک و شناسایی علل بهره­برداری غیرقانونی درختان و قاچاق چوب پیش‌نیازی ضروری برای بهبود اقدامات مدیریتی موجود و طراحی اقدامات در آینده است. در همین راستا تحقیق حاضر به تعیین پایداری سیستم قاچاق چوب در جنگل­های استان گلستان با استفاده از نظرات ذینفعان محلی پرداخته است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق توصیفی از نوع پیمایشی بود. جمعیت مورد مطالعه در تحقیق حاضر را جوامع محلی پیشرو، دامداران، کشاورزان، دهیاران و اعضای شورای اسلامی 15 روستای هدف جنگل­نشین و حاشیه­نشین جنگل در استان گلستان تشکیل دادند. بر این اساس 30 نفر از جامعۀ آماری به عنوان حجم نمونه­گیری به روش قضاوتی انتخاب شدند. برای شناسایی دقیق­تر مهم­ترین عوامل در این زمینه از تکنیک دلفی بهره گرفته شد. پس از فرآیند مصاحبه سه‌مرحله­ای، در مرحله سوم اشباع نظری حاصل شد و عامل جدیدی معرفی نگردید. در ادامه برای تأیید نهایی عوامل شناسایی شده و همچنین طبقه­بندی آن­ها از تکنیک گروه متمرکز بهره گرفته شد. به طوری که 16 عامل اصلی نهایی شد که بر اساس آن­ها پرسشنامۀ تحقیق تهیه و بین منتخبین شناسایی شده توزیع گردید. سپس اطلاعات جمع­آوری­شده وارد نرم­افزار Excel شد. برای انتخاب عدد نهایی هر سلول از میانگین به دست آمده از نظرات 30 مشارکت­کننده استفاده گردید. برای تعیین و تحلیل پایداری و یا ناپایداری سیستم قاچاق چوب در جنگل­های استان گلستان با رویکرد آینده­پژوهی، از نرم­افزار MicMac استفاده شد.
نتایج و بحث: نتایج نشان داد، عوامل «افزایش تقاضای چوب در محصولات چوبی»، «رونق بازار و افزایش قیمت چوب»، «وابستگی معیشت جوامع محلی به جنگل»، «ضعف­ها و خلاءهای قانونی در بازدارندگی تخلفات جنگلی»، «ضعف در برنامه­ریزی جنگلداری اجتماعی و مدیریت مشارکتی» و «ضعف­های مدیریت نظارتی حفاظت جنگل» جزء شاخص­های هدف بوده که بیش از آن که در سیستم قاچاق چوب جنگل تأثیرگذار باشند، تأثیرپذیرند؛ بنابراین شناسایی آن­ها می­تواند تکامل گسترده­ای در سیستم حفاظتی جنگل­ها به وجود آورد. با توجه به نتایج به دست آمده، پنج عامل «کاهش عرضه چوب دولتی و خصوصی وارداتی»، «توسعه بوم­گردی و گردشگری در روستاهای جنگل­نشین»، «تغییر رفتار و عملکرد قاچاقچیان چوب در خروج غیرقانونی چوب از جنگل»، «مشکلات رفاهی نیروهای حفاظتی و ضعف­های عملکردی آن­ها» و «مغایرت سیاست­گذاری حفاظت و توسعه جنگل با نیازهای اقتصادی- اجتماعی جوامع جنگل­نشین» به عنوان شاخص­های تأثیرپذیر قرار گرفتند. این متغیرها منشأ اثر و ایجاد تغییر در سیستم قاچاق چوب نمی­باشند و تحت تأثیر متغیرهای تأثیرگذار و دووجهی هستند.
نتیجه‌گیری: بررسی‌های انجام‌شده بیانگر آن است که تغییرات مستمر در نوع و میزان قاچاق چوب، ضرورت آینده‌پژوهی و برنامه‌ریزی در مدیریت جنگلداری حفاظتی را افزایش داده است. نتایج تحقیق همچنین آشکار ساخت که ناپایداری سیستم قاچاق چوب در عرصه‌های جنگلی استان، نیازمند اقداماتی نظیر ایجاد فرصت­های شغلی جایگزین در روستاها، تهیه نقشه بحران قاچاق چوب و استقرار نیروهای حفاظتی بر اساس آن، شناسایی خلأهای قانونی در بازدارندگی تخلفات، متناسب‌سازی جرائم با نوع تخلف، کوتاه‌سازی روند رسیدگی به پرونده‌ها، و توسعه جنگلداری اجتماعی و مدیریت مشارکتی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 31 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 19 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 18 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 31 خرداد 1405