مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

شناسایی و اولویت­بندی راهبردهای مناسب مدیریت حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران
2 پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: مدل SWOT به­راحتی نقاط قوت، ضعف، فرصت­ها و تهدیدهای موجود در یک حوزه آبخیز را به­دقت ارزیابی می­کند و راهکارهایی توأم با واقعیات و توانایی­های آبخیز، ارائه می­دهد. این مدل، ازجمله مدل­های تصمیم­گیری گروهی است که به منظور تعیین استراژی بلندمدت یا کوتاه­مدت و ایجاد تصمیمات بزرگ و مسائل و موضوعات مختلف، طراحی شده است. به این منظور، در این پژوهش اقدام به شناسایی و اولویت­بندی راهبردهای مناسب مدیریت در حوزه آبخیز تنگ­بستانک واقع در شمال­غرب استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM شده است.
مواد و روش‌ها: در این تحقیق بررسی­های میدانی برای تعیین نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت­ها و تهدیدها انجام گردید و با برگزاری جلسات متعدد و ایجاد طوفان فکری با 24 کارشناس خبره، اقدام به شناسایی عوامل درونی و بیرونی و تدوین ماتریس SWOT شد. همچنین نسبت به تدوین راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت­ها و تهدیدها اقدام شد. تعیین اوزان نسبی عوامل هر یک از بخش‌های نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها با بکارگیری تکنیک تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) انجام شد. سپس نسبت به تعیین امتیاز عوامل درونی و بیرونی اقدام شد. در این خصوص، ابزار اندازه­گیری برای تعیین امتیاز عوامل داخلی و خارجی، پرسشنامه طیف لیکرت پنج‌طبقه‌ای بود که توسط دو جامعه آماری کارشناسان و آبخیزنشینان تکمیل شد. روایی پرسشنامه پس از تعیین عوامل داخلی و خارجی و نهایی شدن ماتریس SWOT، مبتنی بر نظرات کارشناسان خبره به تأیید نهایی رسید. متغیرهای پرسشنامه مبتنی بر روش کدگذاری چندپاسخی، از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت بود. برای دستیابی به نظرات جوامع محلی نیز پرسشنامه­ها توسط 35 نفر از افراد مطلع و باتجربه تکمیل شد. همچنین به­منظور بررسی میزان پایایی پرسشنامه­ها، از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. محاسبه امتیاز وزنی عوامل مختلف، ارزیابی عوامل درونی و بیرونی، ترسیم نمودار موقعیت راهبردی آبخیز و محاسبه جذابیت کلی هر راهبرد محاسبه و اولویت­بندی راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر مقادیر جذابیت نهایی راهبردها تعیین شدند.
نتایج و بحث: با توجه به 14 عامل داخلی (هفت نقطه قوت و هفت نقطه ضعف) و 10 عامل خارجی (پنج فرصت و پنج تهدید)، 12 راهبرد، مشتمل بر سه راهبرد تهاجمی، سه راهبرد محافظه‌کارانه، سه راهبرد رقابتی و سه راهبرد تدافعی شناسایی شدند. نتایج ارزیابی عوامل داخلی و خارجی بیانگر آن است که "خاک مناسب" (S2)، با امتیاز وزنی 2/1، مهم‌ترین نقطه قوت، "فرسایش خاک ناشی از فعالیت­های انسانی" (W2)، با امتیاز وزنی 044/1، مهم‌ترین نقطه ضعف، "تمایل شهرستان­های اطراف برای طبیعت­گردی در این آبخیز"، با امتیاز وزنی 35/1 (O3) مهم‌ترین فرصت، و "فرآیندهای اداری پیچیده و زمان­بر واگذاری اراضی ملی" با امتیاز وزنی 944/0 (T5) مهم‌ترین تهدید برای حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس محسوب می‌شوند. نتایج نشان داد مجموع امتیازات وزنی نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها به‌ترتیب برابر با 383/3، 317/3، 66/3 و 225/3 است. برآیند عوامل داخلی و خارجی به­ترتیب برابر با 066/0 و 435/0 محاسبه شد. با توجه به برتری نسبی نقاط قوت بر نقاط ضعف و نیز فرصت‌ها بر تهدیدها، تأمین اهداف مدیریتی در این حوزه آبخیز مستلزم توجه به هر چهار نوع راهبرد تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی می­باشد. نتایج ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمّی (QSPM) در اولویت‌بندی راهبردها بیانگر آن است که راهبردهای SO3 (توسعه زنبورداری)، ST3 (ارتقاء خدمات بیمه تولیدات کشاورزی) و WT2 (واگذاری بلندمدت اراضی ملی به­منظور توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری)، به­ترتیب با جذابیت‌های کلی 296/20، 515/18 و 238/18، بهترین راهبردهای مدیریت حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس هستند.
نتیجه‌گیری: نیاز است حمایت‌های ویژه­ای برای راه‌اندازی فعالیت‌های جدید اقتصادی در این حوزه آبخیز انجام پذیرد. ازجمله این حمایت‌ها می‌توان به ارتقای سطح آگاهی اهالی منطقه، تسهیلات مالی، بیمه خدمات جدید آبخیز، تأمین اراضی موردنیاز، و کاهش تشریفات اداری پیچیده اشاره کرد. ازآنجاکه مراتع، بخش عمده سطح اراضی این حوزه آبخیز را تشکیل داده است؛ راهبرد احیای مراتع، به­ویژه رعایت اصول چرای دام می­تواند فرسایش خاک و زمین لغزش را کاهش داده و در نتیجه بهبود سلامت آبخیز را در پی داشته باشد. همچنین مدیریت مشارکتی آبخیز، باعث فعالیت هماهنگ سازمان‌های ذیربط شده و بنابراین بخشی‌نگری ناشی از ساختار حاکمیت پراکنده آبخیز برطرف خواهد شد. پیشنهاد می­شود به­طور جدی، واگذاری بلندمدت اراضی ملی و اصلاح قوانین و تسهیل امور برای توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری و همچنین حفاظت از مراتع و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی در دستور کار سیاست­گذاران، برنامه­ریزان و مدیران این حوزه آبخیز قرار گیرد. اطلاع­رسانی به آبخیزنشینان در خصوص اهمیت تدوین راهبردهای مدیریتی، افزایش توانمندی آبخیزنشینان با هدف اجرا و نگهداری و بهره­برداری از طرح­های آبخیزداری، و ارتباط و همکاری شرکت­های تعاونی با ساکنان این آبخیز، از مهمترین موارد پیشنهادی در این خصوص می­باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

Bazrafkan, A.A., Mohammadifar, A.A., & Aghaei, M.R. (2016). Application of Group Decision Making Models in Natural Resources Management. Sobheentezar Publications, 240 pp. (In Persian)
Fan, P., Zhu, Y., Ye, Z., Zhang, G., Gu, S., Shen, Q., Meshram, S.G., & Alvandi, E. (2023). Identification and prioritization of tourism development strategies using SWOT, QSPM, and AHP: A case study of Changbai Mountain in China. Sustainability, 15(6): 4962. https://doi.org/10.3390/su15064962  
Fathi, E., Ekhtesasi, M.R., Talebi, A., & Mosaffaie, J. (2025). Identification and Prioritization of the Most Suitable Strategies for Improving the Health of the Ilam Dam Watershed Using the SWOT Method. Journal of Water and Soil, 39 (1), 55–71. https://doi.org/10.22067/jsw.2025.90768.1446 (In Persian)
Geneletti, D., & Dawa, D. (2009). Environmental impact assessment of mountain tourism in developing regions: A study in Ladakh, Indian Himalaya. Environmental Impact Assessment Review, 29 (4), 229-242. https://doi.org/10.1016/j.eiar.2009.01.003
General Directorate of Natural Resources and Watershed Management of Fars Province. (2024). Collection of detailed reports and executive studies of the Tanghebostanak watershed of Fars Province. (In Persian)
Hermiyanto, B., Mawarni, C., Winarso, S., & Budiman, S.A. (2025). Soil quality assessment and land capability evaluation for determining integrated watershed management model through SWOT analysis and AHP method in Arjasa Sub-watershed, Indonesia. Watershed Ecology and the Environment, 7, 104-118. https://doi.org/10.1016/j.wsee.2025.02.001
Mosaffaie, J., Salehpour Jam, A., Tabatabaei, M.R., & Gharibreza, M.R. (2025). Developing watershed management strategies using SWOT and QSPM techniques. International Journal of Environmental Science and Technology, 22(8), 6789-6801. https://doi.org/10.1007/s13762-024-06314-z
Nasiri Khiavi, A., Vafakhah, M., & Sadeghi, S.H. (2023). Comparative applicability of MCDM‐SWOT based techniques for developing integrated watershed management framework. Natural Resource Modeling, 36(4), e12380. https://doi.org/10.1111/nrm.12380
Noor, H., Mosaffaie, J., & Dastranj, A. (2024). Identification of apporopriate watershed management strategy using SWOT in Bazeh-Hoz watershed. Journal of Rainwater Catchment Systems, 12(4), 73-96. (In Persian)
Patidar, G., Paris, A., Indu, J., & Karmakar, S. (2025). How can SWOT derived water surface elevations help calibrating a distributed hydrological model? Journal of Hydrology, 656, 132968. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2025.132968
Pohekar, S.D., & Ramachandran, M. (2004). Application of multi-criteria decision making to sustainable energy planning —A review Renewable and Sustainable Energy Reviews, 8(4), 365-381. https://doi.org/10.1016/j.rser.2003.12.007
Salehpour Jam, A., & Mosaffaei, J. (2024). Comprehensive Watershed Management: Linking Watershed Management Approaches with the Concepts of Watershed Health and Sustainability. Soil Conservation and Watershed Management Research Institute Publications, 175 pp. (In Persian)
Soleimanpour, S.M., Mosaffaie, J., & Salehpour Jam, A. (2024). SWOT model and its application in watershed management. Technical Manual, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, 39 pp. (In Persian)
Soleimanpour, S.M., Mosaffaie, J., & Salehpour Jam, A. (2025). Identifying and prioritizing of the management strategies for selected watersheds of Iran (case study: Tanghebostanak watershed, Fars province). Final Report of National Sub Project, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, 90 pp. (In Persian)
Sun, Sh., Yang, J., Bao, Y., & Chen, X. (2024). Research on Rural Tourism Development Mechanism Based on SWOT-QSPM Model: Yangshuo County, Guangxi as an Example. Proceedings of the 3rd International Conference on Big Data Economy and Digital Management, BDEDM 20273-964, January 12-14, 2024, Ningbo, China. https://doi.org/10.4108/eai.12-1-2024.2347229
Wang, L., Damdinsuren, M., Qin, Y., Gonchigsumlaa, G., Zandan, Y., & Zhang, Z. (2024). Forest Wellness Tourism Development Strategies Using SWOT, QSPM, and AHP: A Case Study of Chongqing Tea Mountain and Bamboo Forest in China. Sustainability, 16(9), 3609. https://doi.org/10.3390/su16093609
Witlox, F. (2005). Expert system in land-use planning: an overview. Journal Expert Systems with Applications, 29(2), 437-445. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2005.04.041 

  • تاریخ دریافت 13 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1404