چکیده مبسوط
مقدمه: مدل SWOT به­راحتی نقاط قوت، ضعف، فرصت­ها و تهدیدهای موجود در یک حوزه آبخیز را به­دقت ارزیابی می­کند و راهکارهایی توأم با واقعیات و توانایی­های آبخیز، ارائه می­دهد. این مدل، ازجمله مدل­های تصمیم­گیری گروهی است که به منظور تعیین استراژی بلندمدت یا کوتاه­مدت و ایجاد تصمیمات بزرگ و مسائل و موضوعات مختلف، طراحی شده است. به این منظور، در این پژوهش اقدام به شناسایی و اولویت­بندی راهبردهای مناسب مدیریت در حوزه آبخیز تنگ­بستانک واقع در شمال­غرب استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM شده است.
مواد و روش‌ها: در این تحقیق بررسی­های میدانی برای تعیین نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت­ها و تهدیدها انجام گردید و با برگزاری جلسات متعدد و ایجاد طوفان فکری با 24 کارشناس خبره، اقدام به شناسایی عوامل درونی و بیرونی و تدوین ماتریس SWOT شد. همچنین نسبت به تدوین راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت­ها و تهدیدها اقدام شد. تعیین اوزان نسبی عوامل هر یک از بخش‌های نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها با بکارگیری تکنیک تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) انجام شد. سپس نسبت به تعیین امتیاز عوامل درونی و بیرونی اقدام شد. در این خصوص، ابزار اندازه­گیری برای تعیین امتیاز عوامل داخلی و خارجی، پرسشنامه طیف لیکرت پنج‌طبقه‌ای بود که توسط دو جامعه آماری کارشناسان و آبخیزنشینان تکمیل شد. روایی پرسشنامه پس از تعیین عوامل داخلی و خارجی و نهایی شدن ماتریس SWOT، مبتنی بر نظرات کارشناسان خبره به تأیید نهایی رسید. متغیرهای پرسشنامه مبتنی بر روش کدگذاری چندپاسخی، از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت بود. برای دستیابی به نظرات جوامع محلی نیز پرسشنامه­ها توسط 35 نفر از افراد مطلع و باتجربه تکمیل شد. همچنین به­منظور بررسی میزان پایایی پرسشنامه­ها، از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. محاسبه امتیاز وزنی عوامل مختلف، ارزیابی عوامل درونی و بیرونی، ترسیم نمودار موقعیت راهبردی آبخیز و محاسبه جذابیت کلی هر راهبرد محاسبه و اولویت­بندی راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر مقادیر جذابیت نهایی راهبردها تعیین شدند.
نتایج و بحث: با توجه به 14 عامل داخلی (هفت نقطه قوت و هفت نقطه ضعف) و 10 عامل خارجی (پنج فرصت و پنج تهدید)، 12 راهبرد، مشتمل بر سه راهبرد تهاجمی، سه راهبرد محافظه‌کارانه، سه راهبرد رقابتی و سه راهبرد تدافعی شناسایی شدند. نتایج ارزیابی عوامل داخلی و خارجی بیانگر آن است که "خاک مناسب" (S₂)، با امتیاز وزنی 2/1، مهم‌ترین نقطه قوت، "فرسایش خاک ناشی از فعالیت­های انسانی" (W₂)، با امتیاز وزنی 044/1، مهم‌ترین نقطه ضعف، "تمایل شهرستان­های اطراف برای طبیعت­گردی در این آبخیز"، با امتیاز وزنی 35/1 (O₃) مهم‌ترین فرصت، و "فرآیندهای اداری پیچیده و زمان­بر واگذاری اراضی ملی" با امتیاز وزنی 944/0 (T₅) مهم‌ترین تهدید برای حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس محسوب می‌شوند. نتایج نشان داد مجموع امتیازات وزنی نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها به‌ترتیب برابر با 383/3، 317/3، 66/3 و 225/3 است. برآیند عوامل داخلی و خارجی به­ترتیب برابر با 066/0 و 435/0 محاسبه شد. با توجه به برتری نسبی نقاط قوت بر نقاط ضعف و نیز فرصت‌ها بر تهدیدها، تأمین اهداف مدیریتی در این حوزه آبخیز مستلزم توجه به هر چهار نوع راهبرد تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی می­باشد. نتایج ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمّی (QSPM) در اولویت‌بندی راهبردها بیانگر آن است که راهبردهای SO₃ (توسعه زنبورداری)، ST₃ (ارتقاء خدمات بیمه تولیدات کشاورزی) و WT₂ (واگذاری بلندمدت اراضی ملی به­منظور توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری)، به­ترتیب با جذابیت‌های کلی 296/20، 515/18 و 238/18، بهترین راهبردهای مدیریت حوزه آبخیز تنگ­بستانک استان فارس هستند.
نتیجه‌گیری: نیاز است حمایت‌های ویژه­ای برای راه‌اندازی فعالیت‌های جدید اقتصادی در این حوزه آبخیز انجام پذیرد. ازجمله این حمایت‌ها می‌توان به ارتقای سطح آگاهی اهالی منطقه، تسهیلات مالی، بیمه خدمات جدید آبخیز، تأمین اراضی موردنیاز، و کاهش تشریفات اداری پیچیده اشاره کرد. ازآنجاکه مراتع، بخش عمده سطح اراضی این حوزه آبخیز را تشکیل داده است؛ راهبرد احیای مراتع، به­ویژه رعایت اصول چرای دام می­تواند فرسایش خاک و زمین لغزش را کاهش داده و در نتیجه بهبود سلامت آبخیز را در پی داشته باشد. همچنین مدیریت مشارکتی آبخیز، باعث فعالیت هماهنگ سازمان‌های ذیربط شده و بنابراین بخشی‌نگری ناشی از ساختار حاکمیت پراکنده آبخیز برطرف خواهد شد. پیشنهاد می­شود به­طور جدی، واگذاری بلندمدت اراضی ملی و اصلاح قوانین و تسهیل امور برای توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری و همچنین حفاظت از مراتع و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی در دستور کار سیاست­گذاران، برنامه­ریزان و مدیران این حوزه آبخیز قرار گیرد. اطلاع­رسانی به آبخیزنشینان در خصوص اهمیت تدوین راهبردهای مدیریتی، افزایش توانمندی آبخیزنشینان با هدف اجرا و نگهداری و بهره‌­برداری از طرح­‌های آبخیزداری، و ارتباط و همکاری شرکت­های تعاونی با ساکنان این آبخیز، از مهمترین موارد پیشنهادی در این خصوص می­باشد.