مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

نقش سرمایه اجتماعی در تقویت حکمرانی محلی سرزمین: مطالعه موردی صندوق‌های اعتباری خرد در جوامع روستایی شهرستان باخرز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید امیرحسین گرکانی 1
مهدی قربانی 2
احمد نادری 3
سجاد امیری 4
مجید رحیمی 5
1 گروه معماری و شهرسازی، دانشکده شهرسازی، دانشگاه آزاد تهران مرکز، تهران، ایران
2 گروه احیای مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
3 گروه انسان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 مرکز مطالعات توسعه روستایی، پژوهشکده سوانح طبیعی، تهران، ایران
5 موسسه کسب و کار اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/iwm.2025.2042339.1177
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: سرمایه اجتماعی به عنوان یک عامل کلیدی در ارتقای حکمرانی مؤثر و توسعه پایدار در جوامع روستایی اهمیت زیادی دارد. همچنین یکی از راهکارهای توجه به سرمایه اجتماعی در طرح‌های توسعه پایدار روستایی، صندوق‌های اعتباری خرد معرفی گردیده‌اند. لذا سنجش اثرگذاری اجرای طرح‌های آبادانی و پیشرفت مناطق روستایی با تاکید بر ارتقای سرمایه اجتماعی اعضای صندوق‌های اعتباری خرد بسیار حائز اهیمت است. از این رو پژوهش حاضر به بررسی نقش سرمایه اجتماعی اعضای صندوق‌های اعتباری خرد روستایی مناطق هدف طرح آبادانی و پیشرفت منظومه‌های روستایی شهرستان باخرز استان خراسان رضوی در حکمرانی خوب سرزمین مناطق روستایی با استفاده از روش تحلیل شبکه اجتماعی پرداخته است. هدف اصلی این مطالعه، شناسایی تأثیرات سرمایه اجتماعی بر روابط اجتماعی، مشارکت محلی و تغییرات در رژیم‌های حکمرانی در چهار روستای شهرستان باخرز بوده است.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر از نوع پژوهش پیمایشی و به صورت گردآوری داده‌های میدانی می‌باشد. در این پژوهش از روش تحلیل شبکه اجتماعی برای بررسی روابط بین جامعه محلی عضو صندوق‌های اعتباری خرد چهار روستای ارزنه، قلعه‌نو علیا، نصرت‌آباد و نوبهار غلامان در شهرستان باخرز و ارزیابی سرمایه اجتماعی آن‌ها در قبل و بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه‌های روستایی این شهرستان (سال 1402 و 1403) استفاده شد. داده‌ها از طریق پرسشنامه‌های ساختاریافته تحلیل شبکه و نمونه‌گیری بر اساس جدول Krejcie و Morgan (1970) تعداد نمونه 181 نفر انجام گردید و سپس با استفاده از نرم‌افزار تحلیل شبکه UCINET6، سنجه‌های سطح کلان شبکه شامل تراکم شبکه، تمرکز شبکه، دوسویگی و انتقال‌پذیری پیوندها و میانگین فاصله ژئودزیک محاسبه شدند. سپس به منظور تحلیل پویایی رژیم حکمرانی سرزمین در قبل و بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت روستایی این شهرستان از دو سنجه تراکم و تمرکز استفاده گردیده و رژیم‌های حکمرانی شناسایی و تحلیل گردیدند.
نتایج و بحث: نتایج نشان داد که افزایش سرمایه اجتماعی به بهبود روابط اجتماعی و تاب‌آوری جوامع محلی منجر شده است.​ نتایج حاکی از تنوع سنی و جنسیتی در جوامع مورد مطالعه است، که وجود جمعیت جوان می‌تواند به عنوان یک مزیت در توسعه اجتماعی و اقتصادی تلقی شود. با این حال، نابرابری‌های جنسیتی و کمبود مشارکت زنان در فعالیت‌های توسعه، می‌تواند چالش‌های جدی برای حکمرانی خوب سرزمین در این جوامع ایجاد کند. افزایش شاخص تراکم شبکه و کاهش میانگین فاصله ژئودزیک در این پژوهش نشان‌دهنده بهبود شرایط اجتماعی و افزایش سرعت گردش اطلاعات در شبکه‌های روستایی بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه‌های روستایی است که به ورود دانش جدید و نوآوری کمک می‌کند. همچنین، تغییر رژیم حکمرانی از حالت متمرکز ناهماهنگ به نظام چندمرکزی، توزیع بهتر قدرت و افزایش همبستگی در جامعه را نشان داد. شناسایی کنشگران کلیدی در شبکه‌های اجتماعی و تقویت همکاری‌های آنان نیز می‌تواند به بهبود عملکرد اجتماعی و اقتصادی جوامع کمک کند و به انتقال مؤثرتر به سمت حکمرانی خوب منجر شود. این یافته‌ها تأکید دارد که سرمایه اجتماعی از عوامل اساسی در بهبود حکمرانی و کاهش نابرابری‌های اجتماعی به شمار می‌آید.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که افزایش سرمایه اجتماعی بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه‌های روستایی شهرستان باخرز در چهار روستای مورد مطالعه علاوه بر اینکه به بهبود حکمرانی کمک کرده است، بلکه می‌تواند الگوی مناسبی برای سایر مناطق روستایی باشد. از این رو پیشنهاد می‌شود که برنامه‌های توسعه‌ای در مناطق روستایی بیشتر بر تقویت سرمایه اجتماعی تمرکز نموده تا بتوان به حکمرانی خوب و پایدار سرزمین دست یافت. همچنین انتقال رژیم حکمرانی به رژیم چندمرکزی که به عنوان کارآمدترین رژیم حکمرانی شناخته می‌شود از مهم‌ترین دستاوردهای اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه‌های روستایی در چهار روستای هدف در شهرستان باخرز به دلیل ارتقای فرهنگ مشارکت و همکاری و همچنین توزیع قدرت در بین جوامع روستایی به دلیل ماهیت مشارکتی صندوق‌های اعتباری خرد روستایی بوده است. همچنین، توجه ویژه به توانمندسازی زنان و جوانان می‌تواند به بهبود وضعیت اجتماعی و اقتصادی جوامع کمک کند.
کلیدواژه‌ها
تاب‌آوری جوامع محلی
مشارکت اجتماعی
نوآوری در مناطق روستایی
توانمندسازی
پایداری محیطی

موضوعات

Adamowicz, M., & Zwolińska-Ligaj, M. (2020). The “Smart Village” as a way to achieve sustainable development in rural areas of Poland. Sustainability, 12(16), 6503. https://doi.org/10.3390/su12166503
Akbari, E., & Avazpour, L. (2022). Analyzing the Dynamics of Social Capital in Development and Empowerment of Local Communities in Arid Areas; Application of Social Network Analysis. Journal of Range and Watershed Managment, 75(3), 333-345. https://doi.org/10.22059/jrwm.2022.351397.1685 (In Persian)
Anthony Jr, B. (2024). The role of community engagement in urban innovation towards the co-creation of smart sustainable cities. Journal of the Knowledge Economy, 15(1), 1592-1624. https://doi.org/10.1007/s13132-023-01176-1
Avazpour, L., Ghorbani, M., Naderi, A., Fakhar Izadi, N., Azadi, H., & Yazdanparast, M. (2024). Dryland co-management in Kerman province, Iran: a dynamic analysis of social networks. Environment, Development and Sustainability, 1-21. https://doi.org/10.1007/s10668-023-04346-y
Abbaszadeh, M., Banifatemeh, H., & Nikdel, N. (2020). A Study of Farmers’ Perception of Urmia Lake (UL) Crisis with Grounded Theory Approach. Journal of Applied Sociology, 31(2), 1-22. https://doi.org/10.22108/jas.2019.117790.1728 (In Persian)
Baharuddin, T., Sairin, S., Jubba, H., Qodir, Z., Nurmandi, A., & Hidayati, M. (2021). Social capital and social trust: the state's response in facing the spread of COVID-19 in Indonesia. Sociología y tecnociencia, 11(2), 23-47. https://doi.org/10.24197/st.2.2021.23-47
Barletti, J. P. S., Larson, A. M., Hewlett, C., & Delgado, D. (2020). Designing for engagement: A Realist Synthesis Review of how context affects the outcomes of multi-stakeholder forums on land use and/or land-use change. World Development, 127, 104753. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2019.104753
Bodin, Ö., Mancilla García, M., & Robins, G. (2020). Reconciling conflict and cooperation in environmental governance: a social network perspective. Annual Review of Environment and Resources, 45(1), 471-495. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-011020-064352
Dar, S. A., & Shairgojri, A. A. (2022). Role of women in good governance. Journal of social science, 3(4), 648-655. https://doi.org/10.46799/jss.v3i4.360
Debonne, N., van Vliet, J., Metternicht, G., & Verburg, P. (2021). Agency shifts in agricultural land governance and their implications for land degradation neutrality. Global Environmental Change, 66, 102221. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2020.102221
Ghorbani, M., Avazpour, L., Rahimi, M., Mousavi, H., & Esmaeli, B. (2018). Analysis of bonding social capital towards co-management of dry lands. Iranian Journal of Range and Desert Research, 25(2), 378-387. https://doi.org/10.22092/ijrdr.2018.116849 (In Persian)
Ghorbani, M., Esmaeili, B., Akbari, E., Yazdanparast, M., & Avazpour, L. (2024). Measuring the adaptive capacity of rangeland users under drought stress in North-eastern Iran: application of social network analysis. Journal of Arid Environments, 225, 105254. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2024.105254
Jakubeit, N., Haanstra, W., Braaksma, J., Rajabalinejad, M., & van Dongen, L. (2022). Co-designing sustainable coordination to support inter-organizational decision making. Sustainability, 14(11), 6467. https://doi.org/10.3390/su14116467
Jamini, D., & Jamshidi, A. (2021). Modeling the Factors Affecting the Development of Entrepreneurship Indicators in Rural Areas of Iran (Case study: Owramanat Region, Kermanshah Province). Spatial Planning, 11(3), 73-94. https://doi.org/10.22108/sppl.2021.128388.1576 (In Persian)
Kietäväinen, A., & Tuulentie, S. (2018). Trust matters–social capital in herding cooperation in Finland. Society & Natural Resources, 31(9), 1064-1079. https://doi.org/10.1080/08941920.2018.1463421
Krejcie, R. V., & Morgan, D. W. (1970). Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement, 30, 607-610. https://doi.org/10.1177/001316447003000308
Kustepeli, Y., Gulcan, Y., Yercan, M., & Yıldırım, B. (2023). The role of agricultural development cooperatives in establishing social capital. The Annals of Regional Science, 70(3), 681-704. https://doi.org/10.1007/s00168-019-00965-4
Lambin, E. F., Meyfroidt, P., Rueda, X., Blackman, A., Börner, J., Cerutti, P. O., & Wunder, S. (2014). Effectiveness and synergies of policy instruments for land use governance in tropical regions. Global environmental change, 28, 129-140. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2014.06.007
Mohammadi, A., & Khorasani, M. (2015). Study of relation between resettlement and Social capital in rural area (Case study resettlement in flooded villages in Golestan provience). Spatial Planning, 5(3), 85-104. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22287485.1394.5.3.5.0 (In Persian)
Muntaner, C., Lynch, J., & Smith, G. D. (2020). Social capital, disorganized communities, and the third way: understanding the retreat from structural inequalities in epidemiology and public health. Political And Economic Determinants of Population Health and Well-Being, 427-450. https://doi.org/10.4324/9781315231068
Natural Disasters Research Institute. (2023). Evaluation report of social and political networks in development plan and development of rural systems, 345 pages.
Nunes, M., & Abreu, A. (2020). Applying social network analysis to identify project critical success factors. Sustainability, 12(4), 1503. https://doi.org/10.3390/su12041503
Peng, L., Tan, J., Deng, W., & Liu, Y. (2020). Farmers’ participation in community-based disaster management: The role of trust, place attachment and self-efficacy. International Journal of Disaster Risk Reduction, 51, 101895. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2020.101895
Pylypenko, H. M., Pylypenko, Y. I., Dubiei, Y. V., Solianyk, L. G., Pazynich, Y. M., Buketov, V., & Magdziarczyk, M. (2023). Social capital as a factor of innovative development. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 9(3), 100118. https://doi.org/10.1016/j.joitmc.2023.100118
Rahimi, M., Ghorbani, M., Malekian, A., & Alambaigi, A. (2022). Analysis of institution-stakeholder relations for the nested water governance in downstream of the Kor river basin. Watershed Management Research, 35(1), 61-72. https://doi.org/10.22092/wmrj.2021.353840.1394 (In Persian)
Ricciardelli, A. (2023). Governance, local communities, and citizens participation. In Global Encyclopedia of Public Administration, Public Policy, and Governance (pp. 5977-5990). Cham: Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-66252-3_3221
Rodorff, V., Siegmund-Schultze, M., Guschal, M., Hölzl, S., & Köppel, J. (2019). Good governance: A framework for implementing sustainable land management, applied to an agricultural case in Northeast-Brazil. Sustainability, 11(16), 4303. https://doi.org/10.3390/su11164303
Sabet, N. S., & Khaksar, S. (2024). The performance of local government, social capital and participation of villagers in sustainable rural development. The Social Science Journal, 61(1), 1-29. https://doi.org/10.1080/03623319.2020.1782649
Serrano, J. J., & Esparcia, J. (2023). Diagnosis of rural development processes based on the stock of social capital and social networks: approach from EI index. Land, 12(4), 850. https://doi.org/10.3390/land12040850
Soltani, N., Garakani, S. A. H. Amiri, S., & Rowshan, B. (2024). Participatory Needs Assessment Analysis Based on the Governance Approach Based on Rural Community-Oriented Management (Case Study: Chahartaq Village of Bakherz City). Journal of Natural Resources Governance,  1(1), 51-68. https://doi.org/10.22059/jnrg.2024.362440.1001 (In Persian)
Sun, P., Zhou, L., Ge, D., Lu, X., Sun, D., Lu, M., & Qiao, W. (2021). How does spatial governance drive rural development in China's farming areas? Habitat International, 109, 102320. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2021.102320
Valeri, M., & Baggio, R. (2021). Italian tourism intermediaries: A social network analysis exploration. Current Issues in Tourism, 24(9), 1270-1283. https://doi.org/10.1080/13683500.2020.1777950
Westin, M., Hallgren, L., & Montgomerie, E. (2024). Between authority and argumentation: facilitators’ use of power in collaborative governance. Journal of Environmental Planning and Management, 67(9), 2055-2074. https://doi.org/10.1080/09640568.2023.2174835
Zhou, L. (2024). Beyond the Traditional: Voluntary Collective Action Initiatives in China’s Rural Land Development (Doctoral dissertation). Technische Universität München

  • تاریخ دریافت 15 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 26 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 28 دی 1403