مدیریت جامع حوزه های آبخیز

مدیریت جامع حوزه های آبخیز

بررسی اثرات هنجارهای قانونی، مشارکتی و باورها بر شاخص مشارکت و رفتار آبخیزنشینان (مورد مطالعه: حوزه آبخیز بنچله، شهرستان روانسر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
چکیده مبسوط
مقدمه: منابع آب‌وخاک از مهم­ترین عوامل تولید انرژی موردنیاز انسان­ها هستند. به‌منظور حفاظت از منابع آب‌وخاک برحسب شرایط هر منطقه شیوه­های مدیریتی مختلفی اعمال می­شود. مشارکت همگانی آبخیزنشینان و تغییر در رفتار آن­ها از ابزارهای اساسی هر برنامه مدیریتی پایدار خواهد بود. ازآنجاکه هنجارها بر مشارکت و رفتار جوامع محلی اثرگذار است؛ بنابراین، هدف از این پژوهش بررسی هنجارهای مؤثر بر مشارکت و رفتار آبخیزنشینان در اجرای پروژه­های حفاظت آب‌وخاک است.
مواد و روش‌­ها: این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی انجام گرفت. به این منظور حوزه آبخیز بنچله در شهرستان روانسر به‌عنوان منطقه موردمطالعه انتخاب شد. برای جمع­آوری اطلاعات میدانی، از پرسشنامه استفاده گردید. جامعه آماری این تحقیق کلیه سرپرستان خانوارهای آبخیزنشینان این حوزه به تعداد 569 نفر بودند. از میان آن­ها با استفاده از فرمول کوکران و تطبیق با جدول مورگان، 229 نفر با روش تصادفی ساده مورد پرسش­گری مستقیم قرار گرفتند و پرسشنامه­ها را تکمیل نمودند. محور پرسش­ها متمرکز بر سه متغیر وابسته (هنجارهای قانونی، باورهای هنجاری و هنجارهای مشارکتی) است که بر شاخص مشارکت و رفتار آبخیزنشینان اثرگذار هستند؛ بنابراین هرکدام از این متغیرها، از گویه­های متعددی تأثیرپذیر هستند. در بخش تجزیه‌وتحلیل اطلاعات جمع‌آوری‌شده از آماره­های توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین و غیره) و آماره­های استنباطی (آزمون همبستگی اسپیرمن و رگرسیون گام‌به‌گام) استفاده شد. با توجه به این‌که در مطالعه سه گروه متغیر وابسته (قانونی، باوری، مشارکتی) تحت تأثیر گویه­های متفاوت بوده و چند متغیر مستقل وجود داشته است، از رگرسیون گام‌به‌گام استفاده شد. قبل از انجام رگرسیون برای بررسی آزمون هم­خطی، میزان هم­خط بودن متغیرهای مستقل موردنظر، موردبررسی قرار گرفتند. همچنین، برای تعیین اهمیت نسبی هر یک از متغیرهای مستقل در میزان مشارکت و رفتار آبخیزنشینان از مقادیر استانداردشده بتا استفاده شد.
نتایج و بحث: نتایج میانگین رتبه­ای هر یک از گویه­های هنجارهای قانونی مؤثر بر مشارکت و رفتار آبخیزنشینان در پروژه­های حفاظت از آب‌وخاک نشان می­دهد که گویه­های "افرادی که به منابع آب‌وخاک آسیب می‌زنند باید جریمه شوند" و " قوانین موجود برای متقاعد کردن افراد در زمینه حفاظت از منابع آب‌وخاک مفید است" به ترتیب بیشترین و کمترین اهمیت را بر روی هنجارهای قانونی با مشارکت و رفتار آبخیزنشینان دارد. نتایج میانگین رتبه­ای هر یک از گویه­های باورهای هنجاری مؤثر بر مشارکت و رفتار آبخیزنشینان در پروژه­های حفاظت از آب‌وخاک نشان می­دهد که بیشترین میانگین رتبه­ای مربوط به "جامعه از من انتظار دارند که به منابع آب‌وخاک آسیبی نزنم." و کمترین رتبه مربوط به "کارشناسان انتظار دارند تا خاک را تخریب نکنم." است. نتایج میانگین رتبه­ای هر یک از گویه­های هنجار مشارکتی مؤثر بر مشارکت و رفتار مشارکتی آبخیزنشینان در پروژه­های حفاظت از آب‌وخاک نشان می­دهد که از دیدگاه آن­ها گویه "در احداث سدهای رسوب­گیر داوطلبانه مشارکت می­کنم." و گویه "حاضرم برای اجرای پروژه­های حفاظت از آب‌وخاک، هزینه پرداخت کنم." به ترتیب بیشترین و کمترین اهمیت را بر روی مشارکت و رفتار آبخیزنشینان در پروژه­های حفاظت از آب‌وخاک دارد. نتایج حاصل از آزمون اسپیرمن نشان داد که هر سه متغیر مستقل هنجارهای قانونی، باورهای هنجاری و هنجارهای مشارکتی با مشارکت و رفتار آبخیزنشینان رابطه مثبت و معناداری دارند. همچنین، نتایج حاصل از رگرسیون و مقادیر بتا نشان داد که به ترتیب شاخص­های هنجارهای قانونی، باورهای هنجاری و هنجارهای مشارکتی دارای بیشترین اولویت در مشارکت و رفتار جوامع محلی بودند.
نتیجه‌­گیری: نتایج میانگین رتبه­ای هر یک از گویه­های مشارکت آبخیزنشینان و رفتار آن­ها برای مشارکت در پروژه­های حفاظت از آب‌وخاک نشان می­دهد که گویه­های مراقبت آبخیزنشین­ها از پروژه­ها پس از اتمام آن، مشارکت در پروژه احداث سیل­بند ملات-سیمانی بیشترین تأثیر را بر روی میزان مشارکت و رفتار مشارکتی آن­ها دارند. همچنین، گویه­های مشارکت در پروژه ساخت سیل­بند گابیونی و تمایل و نیّت آبخیزنشین­ها نسبت به حفاظت آب‌وخاک کمترین تأثیر را بر روی مشارکت و رفتار آبخیزنشینان نسبت به حفاظت از آب‌وخاک داشتند. به‌طورکلی، توجه به هنجارها، باورها، رفتارها و نگرش­های جوامع محلی باید در دستور کار مدیران و برنامه­ریزان قرار بگیرد تا مسیرهای حفاظتی از منابع آب‌وخاک هموار شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


Ahmadi, F., Heydari, Q. & Shafiei, F. (2017). Economic and social factors affecting the willingness of users to participate in pasture improvement and revitalization projects (case study: Dehgolan pastures). Pasture and Desert Research of Iran, 25(1), 102-115. https://doi.org/10.22092/ijrdr.2018.116497. (in Persian).
Alló, M. & Loureiro, M. L. (2017). The role of social norms on conservation programmes in shellfish fisheries. Marine Policy. 84, 134- 141. https://doi.org/10.1016/j.marpol.2017.07.008.
Corral-Verdugo, V. & Frías-Armenta, M. (2006). Personal normative beliefs, antisocial behavior, and residential water conservation.Environment and Behavior. 38(3), 406-421. https://doi.org/10.1177/0013916505282272.
Dehghanpour, H. & Zebaie, M. (2017).Investigating factors influencing farmers motivation in using water and soil protection technologies, agricultural economics and development. 28 (110), 146-121. https://doi.org/10.30490/AEAD.2020.280471.1051. (in Persian).
Ghazavi, R. (2020). Watershed Management- strategic Approach. Kashan Univesity. pp. 220. https://doi.org/10.1007/s12517- 020-06121-z. (in Persian).
Hurlimann, A., Dolnicar, S. & Meyer, P. (2001). Understanding behavior to inform water supply management in developed nations–A review of literature, conceptual model and research agenda. Journal of Environmental Management, 91(1), 47-56. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2009.07.014.
Jalili, J. & Jalili, Kh. (2009). A detailed study plan for the control of erosion and sedimentation in the Bencheleh study area. Tehran, Iran: Academic Jahad Centers. 803609/fa (in Persian).
Kalantari, Kh. (2010). Data processing and analysis in economic and social research, Farhang Saba. 388 pages (in Persian).
Katuwal, H. (2012) Demand for water quality: empirical evidence from a knowledge, attitude, behavior, and choice experiment survey about the Bagmati River in Kathmandu, Nepal. PhD Dissertation at University of New Mexico.
Kilic, D. S. & Dervisoglu, S. (2013). Examination of water saving behavior within framework of Theory of Planned Behavior. International Journal of Secondary Education, 1(3), 8-13. https://doi.org/10.11648/j.ijsedu.20130103.11
Klöckner, C. A. (2013). A comprehensive model of the psychology of environmental behavior: A metaanalysis. Global Environmental Change, 23(5), 1028-1038. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2013.05.014.
Mirzaei, H. & Ahmadi, F. (2021). Analysis of the norms affecting the cooperative behavior of pastoralists in the direction of protection of pastures (study case: Karimabad watershed, Dehgolan city). Research on protection and protection of forests and pastures of Iran, 19(1), 110-124. https://doi.org/10.22092/IJFRPR.2021.352007.1448. (in Persian).
Mousavi Nokandeh, S.M., Meiri, M.H. & Salman Hahini, A.R. (2014). Beneficiaries and their identification criteria in natural resources management, (Case study: Golestan province forests), Wood and Forest Science and Technology Research Journal, 21(4), 23-40. https://doi.org/20.1001.1.23222077.1393.21.4.2.3. (in Persian).
Noguera-Méndez P, Molera L. & Semitiel-García M (2016). The role of social learning in fostering farmers’ pro-environmental values and intentions. Journal of Rural Studies 46, 81-92. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2016.06.003
Ohta, R., Ryu, Y. & Otani, J. (2020). Rural physicians perceptions about the challenges of participating in interprofessional collaboration: Insights from a focus group interview. Journal of Interprofessional Education & Practice, 100345. https://doi.org/10.1016/j.xjep.2020.100345.
Prager, K., Nienaber, B., Neumann, B. & Phillips, A. (2015) How should rural policy be evaluated if it aims to foster community involvement in environmental management. Journal of Rural Studies 37, 120-131. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2014.12.006
Ranjbar, B., Naimi, A. & Nahavandian, F. (2018). Analysis of the norms influencing the cooperative behavior of farmers in the direction of water protection in the watershed of Zarivar lagoon, Marivan city, Iranian Journal of Extension Sciences and Agricultural Education. 15 (2), 1-16. https://doi.org/10.22034/IAEEJ.2020.194549.1443. (in Persian).
Salehi, S., Chizari, M., Sediqi, H. & Bijani, M. (2016). The effect of environmental beliefs on the sustainable behavior of Fars province farmers in the exploitation of underground water resources, Journal of Extension Sciences and Agricultural Education. 13 (1), 193-175. https://doi.org/20.1001.1.20081758.1396.13.1.12.0. (in Persian).
Schultz, P. W. (2002). Knowledge, information, and household recycling: Examining the knowledge-deficit model of behavior change. In New Tools for Environmental Protection: Education, Information, and Voluntary measures (pp. 67-82), Washington, DC: The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/10401.
Soopramanien, D., Daryanto, A. & Song, Z. (2023). Urban residents environmental citizenship behaviour: The roles of place attachment, social norms and perceived environmental responsibility. Cities, 132, 104-115. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104097.
Toke R, F., Hansen, L, G. & Wengström, E. (2023). Norm compliance in an uncertain world.  Journal of Behavioral and Experimental Economics, 107, 102083.‏ https://doi.org/10.1016/j.socec.2023.102083.
Valizadeh, N., Bijani, M. & Abbasi, A. (2014). Environmental analysis of cooperative behavior of farmers in the protection of surface water resources in the southern catchment area of Lake Urmia, Journal of Science and Promotion of Agricultural Education. 11 (2), 183-201. https://doi.org/20.1001.1.20081758.1394.11.2.12.8. (in Persian).
Vucetich, J, A. & Nelson M. P. (2010) Sustainability: virtuous or vulgar. BioScience, 60 (7), 539-544. https://doi.org/10.1525/bio.2010.60.7.9.
Zahedi Mazandarani, M. J., Shiani, M. & Alipour, P. (2014). The influence of participatory norms on social welfare, Scientific-Research Quarterly of Social Welfare, 14 (52), 33-63. (in Persian).

  • تاریخ دریافت 20 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 13 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 02 دی 1402