دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Quantitative Analysis of Key Dynamic Variables of Health Indices in Third-Order Watersheds of Iran تحلیل کمّی متغیرهای کلیدی پویای شاخص‌های سلامت در حوزه‌های آبخیز رده سوم ایران 1 22 729319 10.22034/iwm.2025.2066419.1238 FA سیدحمیدرضا صادقی گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0002-5419-8062 علی نصیری خیاوی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل، اردبیل، ایران رضا چمنی گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0009-0000-9913-8939 نگین بهنیا گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران وحید موسوی گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0002-4563-1178 حمید نوری گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران پدیده السادات صادقی گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران محمدحسین شوشتری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، ایران مهدی وفاخواه گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران عبدالواحد خالدی درویشان گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0002-5596-5411 حمیدرضا مرادی رکابدارکلایی گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران Journal Article 2025 07 20 Extended Abstract Introduction: The main goal of this study was to analyze and forecast the health condition of watersheds within third-order catchment basins across Iran, based on the variability of dynamic factors and their quantitative influence on future watershed health. The research takes a forward-looking approach, aiming to evaluate the state of watershed health for the years 2033, 2043, and 2053. The introduction highlights the importance of conserving and maintaining water and environmental resources for sustainable development, especially in a country facing diverse climates and significant human and environmental pressures. Watersheds play a vital role in water supply, flood control, and biodiversity conservation, making it crucial to understand the factors affecting their health. Materials and Methods: In the study, key indicators and criteria influencing the health of priority watersheds in the country were collected and analyzed. These indicators were divided into two groups: static and dynamic. Initially, 173 indicators related to environmental, climatic, and human factors were selected as pressure indices, 331 indicators of similar factors were chosen as state indices, and 13 human and ecological factors were designated as response indices. After standardizing the averages of these indicators, the health status of watersheds for each targeted year was estimated by combining and weighting these indicators. To analyze the effects of independent variables on watershed health, multiple regression methods were used. These variables included maximum and minimum temperature parameters, land use, and vegetation cover levels. Results and Discussion: The results showed that in 2033, watersheds in the northern regions —especially in Gilan and Mazandaran—are expected to remain in good to very good condition (about 60 to 70% of areas), owing to extensive forests and sufficient rainfall. Conversely, in the southern regions such as Hormozgan and Sistan and Baluchestan, conditions were assessed as weaker (around 40 to 50% in moderate to poor categories). By 2043, this trend continued in the north and northwest, mainly because of persistent dense vegetation cover and adequate rainfall. However, in eastern and southeastern areas, decreasing rainfall and human pressures resulted in an increase in unhealthy areas to roughly 50 to 60%. By 2053, regional differences became more prominent; in the north, especially in Gilan and Mazandaran, abundant rainfall and dense cultivation helped sustain relatively healthy conditions (about 40 to 50%). In contrast, in eastern and northeastern regions, reduced rainfall and increased human activities led to a decline in watershed health, with healthy areas falling to approximately 30 to 40%. Analysis indicates that temperature fluctuations, particularly changes in minimum temperatures, play a highly sensitive and significant role in altering watershed health. The impact of these fluctuations in each of the three years exceeds 47.66% on the health index. These findings emphasize the importance of managing climate change, land use modifications, and vegetation cover for the sustainability and health of watersheds in the country. The effects of dynamic variables related to land use and vegetation cover are steadily increasing, and by 2053, their influence on the health index is expected to surpass 33.5%. Conclusion: This study highlights that future planning should focus on controlling and managing temperature fluctuations, human pressures, and land use changes, as these factors directly and significantly affect the health and sustainability of water resources and ecosystems. Management actions and policy decisions in climate management, including adherence to or modification of land use patterns and preservation of vegetation cover, can play a crucial role in improving and maintaining watershed health. These results highlight the need for ongoing monitoring, strategic planning, and the sustainable use of natural resources in the future. چکیده مبسوط مقدمه: هدف اصلی این مطالعه، تحلیل و پیش‌بینی وضعیت سلامت حوزه‌های آبخیز در آبخیزهای رده سه در سطح کشور، براساس تغییرپذیری عوامل پویا و تأثیر کمّی آن‎ها بر سلامت آینده آبخیزها بوده است. این پژوهش با نگاهی آینده‌نگر، درصدد ارزیابی وضعیت سلامت حوزه‌های آبخیز در سال‌های ۲۰۳۳، ۲۰۴۳ و ۲۰۵۳ برآمده است. در بخش مقدمه، بر اهمیت حفاظت و نگه‌داری از منابع آب و محیط‌زیست برای دستیابی به توسعه پایدار، به‌ویژه در کشوری با اقلیم‌های متنوع و تحت فشارهای قابل‌توجه انسانی و محیطی تأکید شده است. آبخیزها به‌عنوان ارکان تأمین آب، مهار سیلاب و حفظ تنوع‌زیستی، نقش حیاتی ایفا می‌کنند و از این‌رو، درک عوامل تأثیرگذار بر سلامت آن‌ها از اهمیتی راهبردی برخوردار است. مواد و روش‌ها: در این پژوهش، نخست معیارهای کلیدی تأثیرگذار بر سلامت حوزه‌های آبخیز اولویت‌دار کشور گردآوری و تحلیل و به دو گروه ایستا و پویا تقسیم شدند. در ابتدا ۱۷۳ شاخط مرتبط با عوامل محیطی، اقلیمی و انسانی به عنوان معیار‌های فشار، ۳۳۱ معیار از عوامل مشابه به‌عنوان معیار‌های حالت و ۱۳ عامل انسانی و بوم‌شناختی به‌عنوان معیار‌های پاسخ انتخاب شدند. پس از استانداردسازی مقادیر میانگین این معیار‌ها، وضعیت سلامت حوزه‌های آبخیز برای هر یک از سال‌های هدف با تلفیق و وزن‌دهی این معیار‌ها برآورد شد. برای تحلیل اثرات متغیرهای مستقل بر سلامت حوزه‌های آبخیز، از روش‌های رگرسیون چندمتغیره استفاده شد. این متغیرها شامل پارامترهای دمای بیشینه و کمینه، کاربری اراضی و سطوح پوشش گیاهی بودند. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که در سال 2033، انتظار می‌رود حوزه‌های آبخیز در بخش‌های شمالی کشور، به‌ویژه در استان‌های گیلان و مازندران (حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از مساحت)، در شرایط خوب تا بسیار خوب باقی بمانند. این امر ناشی از جنگل‌های غنی و بارش کافی است. در مقابل، در مناطق جنوبی مانند هرمزگان و سیستان و بلوچستان (حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد در رده‌های متوسط تا ضعیف)، شرایط ضعیف‌تر ارزیابی شد. تا سال 2043، این روند در شمال و شمال‌غرب کشور تداوم یافت که عمدتاً به‌دلیل پوشش گیاهی انبوه و بارندگی کافی بود. با این‌حال، در مناطق شرقی و جنوب‌شرقی، کاهش بارش و فشارهای انسانی منجر به افزایش مناطق ناسالم به‌حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد شد. تا سال 2053، اختلافات منطقه‌ای پررنگ‌تر شد؛ در شمال، به‌ویژه در گیلان و مازندران، بارش فراوان و کشت انبوه (حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد) به حفظ شرایط نسبتاً سالم کمک کرد. در مقابل، در مناطق شرقی و شمال‌شرقی، کاهش بارش و افزایش فعالیت‌های انسانی به افت سلامت حوزه‌های آبخیز انجامید، به‌طوری‌که سهم مناطق سالم به حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافت. تحلیل‌ها حاکی از آن است که نوسانات دما، به‌ویژه تغییرات دمای حداقلی، نقش بسیار حساس و تعیین‌کننده‌ای در تغییر سلامت حوزه‌های آبخیز ایفا می‌کنند. تأثیر این نوسانات در هر یک از سه سال مورد مطالعه بر شاخص سلامت، بیش از ۶۶/۴۷ درصد است. این یافته‌ها بر اهمیت مدیریت تغییرات آب‌وهوایی، اصلاحات کاربری اراضی و پوشش گیاهی برای پایداری و سلامت حوزه‌های آبخیز کشور تأکید می‌کنند. اثرات متغیرهای پویای مرتبط با کاربری اراضی و پوشش گیاهی به‌طور پیوسته در حال افزایش است و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2053، تأثیر آن‌ها بر شاخص سلامت به بیش از ۵/۳۳ درصد برسد. نتیجه‌گیری: در نتیجه، این مطالعه تأکید می‌کند که برنامه‌ریزی آینده باید بر مهار و مدیریت نوسانات دما، فشارهای انسانی و تغییرات کاربری اراضی متمرکز شود، چرا که این عوامل به‌طور مستقیم و معنیداری بر سلامت و پایداری منابع آب و بوم‌سازگان‌ها تأثیر می‌گذارند. اقدامات مدیریتی و تصمیم‌های سیاستی در حوزه مدیریت اقلیم، ازجمله پای‌بندی یا اصلاح الگوهای کاربری اراضی و حفاظت از پوشش گیاهی، می‌توانند نقشی حیاتی در بهبود و حفظ سلامت حوزه‌های آبخیز ایفا کنند. این نتایج، بر اهمیت پایش مستمر، برنامه‌ریزی راهبردی و بهره‌برداری خردمندانه از منابع طبیعی در آینده نزدیک صحّه می‌گذارند.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_729319_3d66f28ed07ed779932524eee1098615.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Developing Management Plans for the Goorsefid Watershed Using a Nested DPSIR Framework کاربست چارچوب مرکب DPSIR در تدوین برنامه‌های مدیریتی حوزه آبخیز گورسفید 23 46 730082 10.22034/iwm.2025.2066974.1242 FA غلامرضا خسروی گروه آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران 0009-0004-6426-2795 واحدبردی شیخ گروه آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران امیر سعدالدین گروه آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران علی شهبازی گروه احیای مناطق خشک و کوهستانی، دانشگاه تهران، کرج، ایران امید اسدی نیلوان گروه مهندسی منابع آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران احسان الوندی پژوهشکده تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران آرش زارع گاریزی گروه آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران Journal Article 2025 07 26 Extended Abstract Introduction: Integrated watershed management is a cornerstone of sustainable development, encompassing policies and actions aimed at conserving water and soil resources, preventing environmental degradation, and enhancing the quality of life for local communities. As natural units, watersheds play a critical role in maintaining ecological balance, preserving biodiversity, and supplying freshwater. Effective management requires a holistic approach—considering water, soil, vegetation, wildlife, and human activities—while integrating economic, social, and environmental dimensions to create synergies. One widely used tool in this context is the DPSIR framework, which analyzes cause-and-effect relationships among system components. However, in its conventional form, DPSIR often merges driving forces and pressures, making it difficult to isolate the specific impact of each pressure on particular states. This limitation typically leads to generalized strategies. To address this issue, this study applies the nested DPSIR framework (Atkins et al., 2011) to develop targeted management strategies for the Goorsefid Watershed in Tehran Province, with active participation from local stakeholders. Materials and Methods: The nested DPSIR process involved eight key steps: (1) constructing individual DPSIR cycles, (2) compiling a DPSIR table, (3) designing a conceptual map, (4) developing a decision matrix, (5) prioritizing pressures, (6) scoring responses based on pressure significance, (7) evaluating responses against watershed health and sustainability criteria, and (8) ranking responses. In this study, the environmental, economic, and social states of the watershed were assessed both quantitatively and qualitatively through literature review, field surveys, and stakeholder interviews. The remaining components were analyzed following the nested DPSIR methodology. Data were collected via questionnaires administered to 60 local residents and 25 experts and were validated by 12 specialists. Reliability and internal consistency were tested using Cronbach’s alpha, and a five-point Likert scale was used to assess the weight and importance of the DPSIR components. Results and Discussion: Five key drivers were identified, leading to 18 major pressures. These pressures caused changes in 17 states and ultimately affected 23 ecosystem services. To address these challenges, 27 management strategies were proposed. The five highest-priority pressures—based on stakeholder feedback and their recurrence across multiple states—were: (1) land-use change and vegetation degradation, (2) lack of a coherent water-use system in agriculture and livestock, (3) overexploitation of surface and groundwater resources, (4) drought, and (5) issuance of grazing permits to non-local, non-pastoralist individuals. The proposed responses were categorized as follows: 11 physical, 6 political, 1 managerial, 5 economic, 1 socio-cultural, and 3 ecological. The nested DPSIR framework effectively illustrated the complex interactions between human and natural factors in a simplified and more accessible manner. As a methodological innovation, this study introduced a coding system for nested DPSIR components to reduce redundancy, maintain structural consistency, and improve visual understanding of interrelationships. Conclusion: Applying the nested DPSIR framework—through mapping individual cycles, constructing interaction matrices, developing conceptual diagrams, conducting quantitative analysis, and prioritizing components—enabled the identification of causal relationships across all system elements. This approach provided a comprehensive understanding of watershed dynamics, supported precise goal-setting, facilitated issue prioritization, and ultimately guided the selection of the most effective management strategies. Therefore, it can be concluded that applying this framework not only enhances the decision-making process but also fosters active participation of local communities and promotes the integration of scientific knowledge with traditional experience. This approach may serve as a model for sustainable management of other watersheds across the country. چکیده مبسوط مقدمه: برنامه‌ریزی و مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز از ارکان مهم تحقق توسعه پایدار است. این فرآیند شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و سیاست‌هاست که با هدف حفظ منابع آب‌وخاک، جلوگیری از تخریب محیط‌زیست و بهبود کیفیت زندگی ساکنان اجرا می‌شود. حوزه‌های آبخیز به‌عنوان واحدهای طبیعی، نقش مهمی در تعادل بوم‎شناختی، حفظ تنوع زیستی و تأمین آب شیرین دارند؛ بنابراین، مدیریت آن‌ها مستلزم توجه هم‌زمان به تمام اجزای محیط‌زیست، شامل آب، خاک، گیاهان، جانوران و فعالیت‌های انسانی است. یک برنامه‌ریزی جامع باید ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی را به‌طور یکپارچه در نظر بگیرد و هم‌افزایی میان این ابعاد را تقویت کند. یکی از ابزارهای کلیدی در مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، چارچوب DPSIR است که با تحلیل روابط علی و معلولی میان مؤلفه‌ها، امکان درک بهتر وضعیت و چالش‌ها را فراهم می‌کند. با این حال، در چارچوب مرسوم DPSIR، فشارها و عوامل تغییر به صورت ترکیبی بررسی می‌شوند و نقش دقیق هر عامل فشار روی وضعیت‌ها به‌طور مجزا مشخص نمی‌شود، در نتیجه در انتهای مراحل انجام این چارچوب صرفاً می‌توان راهبردهای کلی ارائه کرد. به همین علت، در سال 2011، Atkins و همکاران چارچوب مرکب DPSIR را توسعه دادند. هدف این مقاله معرفی کاربرد چارچوب مرکب DPSIR به‌عنوان ابزاری کاربردی برای تدوین برنامه‌ها و راهکارهای مدیریتی در حوزه آبخیز گورسفید (استان تهران) با مشارکت ذینفعان محلی است. مواد و روش‌ها: بطور کلی چارچوب مرکب DPSIR بهترتیب شامل هشت مرحله: 1- ایجاد چرخه منفرد DPSIR، 2- تهیه جدول DPSIR، 3- طراحی نقشه مفهومی، 4- ساخت ماتریس تصمیم‌گیری، 5- اولویت‌بندی فشارها، 6- امتیازدهی به پاسخ‎ها بر اساس اهمیت و امتیاز فشارها، 7- ارزیابی راهکارها بر اساس معیارهای سلامت و پایداری آبخیز و 8- اولویت‌بندی راهکارها است. در این تحقیق، ابتدا با بررسی سوابق مطالعات حوزه، انجام ارزیابی میدانی و مصاحبه با ذینفعان، وضعیت جنبه‌های مختلف محیطی، اقتصادی و اجتماعی به صورت کمی و کیفی مشخص شد، سپس سایر مؤلفه‌ها بر اساس مراحل چارچوب مرکب DPSIR تحلیل شدند. نظرات 60 نفر از افراد محلی و 25 نفر از کارشناسان خبره از طریق پرسشنامه گردآوری شد. روایی پرسشنامه‌ها توسط 12 نفر از کارشناسان، متخصصان و اساتید دانشگاه تائید شد. برای سنجش پایایی و هماهنگی درونی پرسش‎ها، از فرمول آلفای کرونباخ استفاده شد. برای تعیین اهمیت مؤلفه‌های DPSIR، از طیف پنج گزینه‌ای لیکرت استفاده شد. نتایج و بحث: در این تحقیق، پنج پیشران شناسایی شد که باعث ایجاد 18 فشار تأثیرگذار در حوزه آبخیز بوده و این فشارها نیز منجر به تغییر 17 وضعیت شده و در نتیجه 23 جنبه تحت تأثیر قرار گرفته است. برای کاهش فشارها و بهبود وضعیت، 27 راهبرد/ راهکار پیشنهاد شد. بر اساس نتایج به‌دست آمده، پنج عامل فشار اولویت‎دار بر اساس نظرات جوامع محلی، کارشناسان و همچنین میزان فراوانی فشار در وضعیت‌های مختلف عبارتند از: 1- تصرف و تغییر کاربری اراضی و تخریب پوشش گیاهی، 2- ضعف الگو و نظام منسجم بهره‌برداری از آب در کشاورزی و دامداری، 3- بهره‌برداری بیش ‌از ظرفیت منابع آب (سطحی و زیرزمینی)، 4- خشکسالی و 5- صدور پروانه چرا برای افراد غیربومی و غیر دامدار. از میان وضعیت‎ها، برای وضعیت فیزیکی11 راهکار، وضعیت سیاسی شش راهکار، وضعیت مدیریتی یک راهکار، وضعیت اقتصادی پنج راهکار، وضعیت اجتماعی- فرهنگی یک راهکار و وضعیت بوم‎شناختی سه راهکار با بیشترین اثرگذاری شناسایی و اولویت‎بندی شدند. چارچوب مرکب DPSIR، تعاملات پیچیده بین عوامل انسانی و طبیعی را به شیوه‌ای ساده و قابل فهم‌تر به طور مؤثر نشان داد. به عنوان نوآوری این پژوهش، یک الگوی کدگذاری برای مؤلفه‌های چارچوب مرکب DPSIR طراحی شد تا از تکرار نوشتار جلوگیری، انسجام ساختاری حفظ و درک بصری روابط بین مؤلفه‌ها بهبود یابد. نتیجه‌گیری: به کارگیری چارچوب مرکب DPSIR با ترسیم چرخه‌های منفرد، ایجاد ماتریس اثرات متقابل، تهیه نقشه مفهومی، تحلیل کمی و اولویت‌بندی مؤلفه‌ها، امکان شناسایی روابط علی میان همه عناصر را فراهم کرد. این امر منجر به درک جامع از سامانه، تعیین اهداف دقیق، اولویت‌بندی مشکلات و در نهایت انتخاب مؤثرترین راهکارها شد. بنابراین می‌توان گفت استفاده از این چارچوب نه‌تنها به بهبود فرآیند تصمیم‌سازی کمک می‌کند، بلکه زمینه را برای مشارکت فعال جوامع محلی و همگرایی میان دانش علمی و تجارب بومی فراهم می‌سازد. این موضوع می‌تواند به عنوان الگویی برای مدیریت پایدار سایر حوزه‌های آبخیز کشور نیز مورد استفاده قرار گیرد.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_730082_b4af79b1c5cb8f619403013bf8d1c41d.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Spatiotemporal Dynamics of Soil Erosion, Sediment Retention, and Yield within the Ecosystem Services Framework in a Mountainous Region of Northern Iran پویایی زمانی–مکانی هدررفت خاک، نگهداشت و تولید رسوب در چارچوب مدل خدمات اکوسیستمی در یک منطقه کوهستانی شمال ایران 47 63 729322 10.22034/iwm.2025.2066256.1237 FA محسن ذبیحی گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0001-9843-0831 حمیدرضا مرادی گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0002-4601-4702 عبدالواحد خالدی درویشان گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0002-5596-5411 مهدی غلامعلی‌فرد گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران 0000-0001-9172-9507 Journal Article 2025 07 20 Extended Abstract Introduction:Soil loss and sediment yield are among the main challenges in watershed management, especially in mountainous areas, which, in addition to reducing soil fertility and ecosystem functioning, also threaten water quality and the sustainability of hydrological services. In this context, watershed hydrological services, such as sediment retention, are of high importance because they control soil erosion and reduce downstream sediment transport, thereby improving water quality. The topographic, climatic, and human conditions of mountainous regions in northern Iran, especially the Hyrcanian forests, make these areas particularly susceptible to soil degradation, increasing the need for monitoring ecosystem services and analyzing the spatiotemporal dynamics of sediment retention to assess changes in ecosystem functioning and the effectiveness of management measures. In this regard, the InVEST model, with a simple structure, limited input requirements, and high interpretability, is an effective tool for analyzing these services at the watershed scale. This model, using sediment delivery ratio equations and spatial data, allows examination of the spatiotemporal changes in soil erosion, sediment yield, and sediment retention. Given the need for comprehensive studies in Iran, especially in the Hyrcanian forests, the present study aims to investigate the spatiotemporal changes of soil loss, sediment retention, and sediment yield over a 25-year period in the Talar mountainous watershed. Additionally, sensitivity analysis of model input factors was conducted to identify the most influential variables affecting sediment delivery ratio results. Materials and methods: The study area is the Talar watershed (Mazandaran Province), spanning over 1,700 km² on the northern slopes of the Alborz mountain range, with an elevation range from 216 to 3,983 meters. The SDR model from the InVEST toolkit was applied to estimate annual soil loss, sediment retention, and sediment yield. Average soil loss was calculated using the InVEST soil erosion equation based on key factors including rainfall erosivity, soil erodibility, vegetation cover, land management, and topography across three study periods. Additional parameters such as the sediment connectivity index, K factor, and maximum sediment delivery ratio were defined based on regional characteristics and expert knowledge. A sensitivity analysis of the model input factors was also conducted to identify the most influential variables affecting the sediment delivery ratio outcomes. Results and Discussion: According to the results, over the 25-year study period, soil loss decreased from 896,535 to 758,981 ton, sediment retention from 1.297 to 0.757 million  ton, and sediment yield from 113,643 to 57,426  ton. The main cause of this reduction was a 28.8 % decrease in rainfall erosivity during the study period. The analysis showed that pasture land had the highest sediment retention capacity (415,978  ton), whereas orchards had the lowest (3,676 t). Meanwhile, the highest sediment yield occurred in rainfed agriculture and pasture, while forests and orchards had the lowest amounts. Sensitivity analysis indicated that rainfall erosivity, with a relative sensitivity coefficient of 0.99, was the most important factor affecting soil loss, sediment retention, and sediment yield, explaining more than 47 % of model output variations. The K parameter also influenced sediment retention and yield, though it had no direct effect on soil loss. Overall, the InVEST model is more sensitive to natural parameters such as rainfall than to management variables, highlighting the necessity of integrating climatic data with human interventions in management. Conclusion: The findings indicate that the InVEST model, with high spatiotemporal analysis capability, is a suitable tool for assessing watershed hydrological services, especially in mountainous regions. The observed reduction in soil loss, sediment retention, and sediment yield over the study period was mainly due to decreased rainfall erosivity and climatic changes. Dense vegetation cover, such as forests and pastures, played a key role in sediment retention and soil erosion reduction, while human land uses such as agriculture contributed more to sediment yield. Sensitivity analysis emphasized the importance of natural factors, particularly rainfall, in watershed management. The findings can be applied to identify critical areas for conservation, prioritize sensitive land uses, design monitoring systems, and develop future management scenarios. It is recommended that future studies utilize long-term data, complementary models, and scenario-based analyses under climate change to enhance the accuracy of assessments and the applicability of results in ecosystem management decisions. چکیده مبسوط مقدمه: هدررفت خاک و تولید رسوب به‌عنوان یکی از چالش‌های اصلی مدیریت آبخیزها، به‌ویژه در مناطق کوهستانی، علاوه بر کاهش حاصلخیزی و عملکرد اکوسیستم، کیفیت منابع آب و پایداری خدمات هیدرولوژیک را نیز تهدید می‌کند. در این میان، خدمات هیدرولوژیک آبخیزها مانند نگهداشت رسوب از اهمیت بالایی برخوردارند، زیرا با کنترل فرسایش خاک و کاهش انتقال رسوب به پایین‌دست، در ارتقای کیفیت منابع آبی مؤثرند. شرایط توپوگرافی، اقلیمی و انسانی مناطق کوهستانی شمال ایران، به‌ویژه جنگل‌های هیرکانی، این نواحی را مستعد تخریب منابع خاکی کرده و ضرورت پایش خدمات اکوسیستمی و تحلیل پویایی زمانی–مکانی نگهداشت رسوب برای ارزیابی تغییرات عملکرد اکوسیستم و اثربخشی اقدامات مدیریتی را افزایش داده است. در این راستا، مدل InVEST با ساختاری ساده، نیاز ورودی محدود و قابلیت تفسیر بالا ابزاری مؤثر برای تحلیل این خدمات در سطح حوزه‌های آبخیز است. این مدل با بهره‌گیری از نسبت تحویل رسوب و داده‌های مکانی، امکان بررسی تغییرات زمانی–مکانی فرسایش، تولید و نگهداشت رسوب را فراهم می‌آورد. با توجه به نیاز به مطالعات جامع در ایران، به‌ویژه جنگل‌های هیرکانی، پژوهش حاضر با هدف بررسی تغییرات زمانی–مکانی سه مؤلفه هدررفت خاک، نگهداشت و تولید رسوب طی یک دوره ۲۵ ساله در آبخیز کوهستانی تالار انجام شده است. همچنین تحلیل حساسیت عوامل ورودی برای شناسایی مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر نتایج نسبت تحویل رسوب مدنظر قرار گرفته است. مواد و روش‌ها: در این پژوهش، مدل SDR از مجموعه ابزارهای InVEST برای محاسبه سالانه هدررفت خاک، نگهداشت رسوب و تولید رسوب به‌کار گرفته شد. میانگین هدررفت خاک با استفاده از معادله برآورد فرسایش خاک در مدل InVEST و بر مبنای عوامل اصلی شامل فرسایندگی باران، فرسایش‌پذیری خاک، پوشش گیاهی، مدیریت اراضی و توپوگرافی در سه دوره مطالعاتی محاسبه شد. سایر پارامترهای موردنیاز مانند شاخص اتصال رسوبی (IC0)، پارامتر K و حداکثر نسبت تحویل رسوب بر اساس اطلاعات و شناخت از ویژگی‌های منطقه‌ای تعیین شد. در ادامه، به‌منظور شناسایی متغیرهای کلیدی تأثیرگذار بر مدل نسبت تحویل رسوب، تحلیل حساسیت به روش تغییر هر متغیر در هر بار اجرای مدل بر پایه ضریب حساسیت نسبی انجام گرفت. نتایج و بحث: براساس نتایج پژوهش، طی دوره ۲۵ ساله، هدررفت خاک از ۸۹۶۵۳۵ به ۷۵۸۹۸۱ تن، نگهداشت رسوب از 297/1 به 757/0 میلیون تن و تولید رسوب از ۱۱۳۶۴۳ به ۵۷۴۲۶ تن کاهش یافته است که عامل اصلی آن، افت ۲۸٫۸ درصدی فرسایندگی باران بوده است. بیشترین ظرفیت نگهداشت رسوب در کاربری‌های اراضی مربوط به مرتع (۴۱۵۹۷۸ تن) و کمترین مربوط به باغ (۳۶۷۶ تن) است. بیشترین تولید رسوب در کشاورزی دیم و مرتع و کمترین در جنگل و باغ مشاهده شد. نتایج تحلیل حساسیت نشان داد فرسایندگی باران با ضریب حساسیت نسبی 99/0، مهم‌ترین پارامتر مدل و مسئول بیش از ۴۷ درصد تغییرات خروجی است، براساس نتایج، در حالی‌که پارامتر K بر نگهداشت و تولید رسوب اثر دارد ولی بر هدررفت خاک تأثیر مستقیم ندارد. مدل InVEST نسبت به عوامل طبیعی مانند بارش حساس‌تر از متغیرهای مدیریتی است، که ضرورت تلفیق اطلاعات اقلیمی و مداخلات انسانی را در مدیریت نشان می‌دهد. نتیجه‌گیری:یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد مدل InVEST با قابلیت تحلیل مکانی و زمانی بالا، ابزاری مناسب برای ارزیابی خدمات هیدرولوژیک آبخیزها، به‌ویژه در مناطق کوهستانی است. کاهش هدررفت خاک، نگهداشت و تولید رسوب طی دوره مطالعه عمدتاً ناشی از کاهش فرسایندگی باران و تغییرات اقلیمی بوده است. پوشش گیاهی متراکم مانند جنگل و مرتع نقش کلیدی در حفظ رسوبات و کاهش فرسایش داشته، در حالی‌که کاربری‌های انسانی مانند کشاورزی سهم بیشتری در تولید رسوب دارند. تحلیل حساسیت مدل نشان داد توجه به عوامل طبیعی، به‌ویژه بارندگی، در مدیریت حوضه ضروری است. یافته‌ها می‌توانند برای شناسایی مناطق بحرانی، اولویت‌بندی کاربری‌های حساس، طراحی نظام پایش و تدوین سناریوهای مدیریت منابع خاک کاربرد داشته باشند. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی با داده‌های بلندمدت، مدل‌های مکمل و تحلیل سناریویی در چارچوب تغییر اقلیم انجام شود.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_729322_c6480ab60cc5b4961e8ccbf6cd980ec1.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Identifying and Prioritizing Barriers to Sustainable Community Participation in Watershed Management (Case Study: Kaki district, Bushehr Province) بررسی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح های آبخیزداری (منطقه موردمطالعه: بخش کاکی، استان بوشهر) 64 78 731363 10.22034/iwm.2025.2068857.1248 FA علی جعفری مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، بوشهر، ایران 0009-0005-6107-4729 پرویز بیات مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، بوشهر، ایران پارسا حقیقی بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران Journal Article 2025 08 29 Extended Abstract Introduction: Various factors contribute to public non-participation in watershed management projects. Understanding these inhibiting factors is a fundamental step toward fostering effective public involvement and achieving comprehensive watershed management goals. In this context, prioritizing the indicators and sub-indices that affect non-participation is essential for the cycle of participatory management and proper basin stewardship. Identifying and ranking these factors provides a pathway for implementing measures to remove obstacles to beneficiary participation, thereby encouraging maximum involvement from local residents in planning processes. This study, conducted from 2018 to 2021 in the Kaki watershed of Dashti, Bushehr province, aims to identify, classify, and prioritize these factors based on the perspectives of both watershed residents and experts. Materials and methods: The research site is located in the Kaki watershed, part of the Kaki district of Dashti city in Bushehr province, southern Iran. After identifying and classifying the specific factors, measurement tools were prepared in the form of pairwise comparison and Likert-scale questionnaires; the validity of these questionnaires was confirmed by a panel of experts. Following the completion of the Analytical Hierarchy Process (AHP) questionnaires by 34 experts, the Fuzzy Analytical Hierarchy Process (FAHP) was used to prioritize the indicators. To prioritize the indicators and sub-indices affecting the lack of sustainable public participation from the perspective of the basin residents, a Likert-scale questionnaire was used. After confirming its validity and reliability, the survey was administered. The sampling unit was a rural household, and Cochran's formula was used to determine the sample size. Based on the total number of households in the villages (814 households), 261 questionnaires were completed by the heads of households. Results and Discussion: The results of the hierarchical analysis from the experts' perspective showed that the sub-index of "lack of education for basin residents regarding the relevant projects and goals" had the highest relative priority with a mean rank of 4.98, while the sub-index of "delayed effectiveness of watershed management projects" had the lowest relative priority with a mean rank of 0.64. From the perspective of local communities, the sub-index of "ethnic and local differences" had the highest relative priority with a mean rank of 8.77, whereas the sub-index of "non-use of local promoter groups" had the lowest with a mean rank of 4.32. Conclusion: In the Kaki watershed, the weights obtained from the Fuzzy AHP for expert opinions indicate that design-implementation, economic, social, and finally educational-promotional indicators, in that order, played the greatest role in the lack of public participation. The results of the Friedman test from the local communities' perspective differed slightly, ranking the indicators as social, economic, educational-promotional, and finally design-implementation. Based on these findings, it is recommended to prioritize training courses and classes aimed at increasing the knowledge of local communities about watershed management projects. Furthermore, since local trustees (e.g., elders, educated individuals, members of the Islamic Council, and village teachers) are highly trusted, these groups, along with non-governmental organizations (NGOs), could act as local promoters. They can advocate for project goals and help foster public participation. Additionally, creating conditions for the active involvement of watershed residents in various stages—such as decision-making, design, implementation, maintenance, and repair—is crucial. This could include developing new participatory frameworks for comprehensive watershed management. Providing employment opportunities for local residents in project implementation, for instance through contracts with village councils or by mandating the employment of local labor in contractor agreements, is also recommended. چکیده مبسوط مقدمه: عوامل متعددی باعث عدم مشارکت مردمی در طرح‌های آبخیزداری می‌شوند که آگاهی از این عوامل در طرحهای آبخیزداری، یکی از اصولیترین گام در تحقق مشارکت موثر مردمی و دستیابی به اهداف مدیریت جامع حوزههای آبخیز است. در این راستا، اولویتبندی شاخصها و زیرشاخصهای موثر بر عدم مشارکت مردمی، گامی اصولی در چرخه مدیریت مردم‌نهاد آبخیزداری و مدیریت شایسته حوضههاست، به طوریکه شناخت عوامل و اولویت‌بندی‌های مربوطه راهگشای اتخاذ تدابیری در راستای حذف موانع مشارکتی ذینفعان و مشارکت حداکثری ساکنان حوضه در برنامهریزیهای مدیریت جامع و کارآمد آبخیز در سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و ادارات کل منابع طبیعی و آبخیزداری وابسته به آن در استانهای مختلف کشور است. این مساله ضمن کاهش هزینههای اجرایی، ضامن موفقیت و اجرای موثرتر پروژههاست. هدف از پژوهش حاضر که از سال 1397 تا 1401 در حوزه آبخیز کاکی شهرستان دشتی استان بوشهر اجرا شد، شناسایی، طبقه‌بندی و نیز اولویت‌بندی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح‏های آبخیزداری بر اساس دیدگاه آبخیزنشینان و کارشناسان است. مواد و روش‌ها: محدوده محل پژوهش در حوزه آبخیز کاکی است که پس از تعیین عوامل موثر بر عدم مشارکت و طبقهبندی این عوامل، پرسشنامه‏های مقایسات زوجی و طیف لیکرت به‌عنوان ابزار اندازه‌گیری تهیه و روایی پرسش‌نامه‌ها مبتنی‌بر نظرات خبرگان تائید شد. پس از تکمیل پرسش‌نامه‌های تحلیل سلسله‌مراتبی توسط 34 کارشناس خبره، برای اولویت‌بندی شاخص‌ها، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد. واحد نمونه، خانوار روستایی و به‌منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد. بر پایه تعداد خانوار موجود در این دهستان (814 خانوار)، تعداد 261 پرسشنامه از سرپرست خانوار تکمیل شد. از آزمون فریدمن برای تجزیه واریانس دوطرفه از طریق رتبه‌بندی و هم‏چنین مقایسه میانگین رتبهبندی گروههای مختلف با کاربرد نرم‌افزار SPSS به کار برده شد نتایج و بحث: نتایج تحلیل سلسله مراتبی نشان داد، از دیدگاه خبرگان، زیرشاخص "عدم آموزش ساکنان حوضه در خصوص طرحها و اهداف مربوطه" با میانگین رتبه 49/8 دارای بیشترین اولویت نسبی و زیرشاخص "دیر بازده بودن طرح‌های آبخیزداری" با میانگین رتبه 06/4 دارای کمترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه‌های آبخیزداری هستند. بر این اساس، از منظر جوامع محلی، زیرشاخص "اختلافات قومی و محلی" با میانگین رتبه 77/8 دارای بیشترین اولویت نسبی و زیرشاخص "عدم استفاده از گروههای مروج بومی" با میانگین رتبه 32/4 دارای کمترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه‌های آبخیزداری در حوزه آبخیز کاکی می‌باشند. نتیجه‌گیری: در حوزه آبخیز کاکی استان بوشهر، نتایج نشان داد که به‎ترتیب شاخصهای طراحی- اجرا، اقتصادی، اجتماعی و درنهایت آموزشی و ترویجی، بیش‌ترین نقش را در عدم شکل‌گیری مشارکت این جوامع در پروژه‌های آبخیزداری داشته‌اند. نتایج حاصل از رتبه‌بندی شاخصهای مؤثر بر عدم مشارکت مردم از دیدگاه جوامع محلی تا حدودی متفاوت نسبت به رتبه‌بندی کارشناسان خبره بوده و به‎ترتیب شاخصهای اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و ترویجی، و درنهایت طراحی- اجرا در عدم شکل‌گیری مشارکت این جوامع در پروژه‌های آبخیزداری استان بوشهر در حوزه آبخیز کاکی داشته‌اند. با توجه به نتایج حاصل از این پژوهش، پیشنهاد می‌شود برگزاری دوره‌ها و کلاس‌های آموزشی با هدف افزایش اطلاعات و دانش جوامع محلی با پروژه‌های آبخیزداری در اولویت قرار گیرد. همچنین ازآنجاکه معتمدان محلی ازجمله ریش‌سفیدان و بزرگان، افراد تحصیل‌کرده، اعضای شورای اسلامی و معلمان روستاها جزو معتمدترین افراد روستا هستند، این گروه‌ها در کنار سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها) می‌توانند نقش مروج بومی برای اهالی منطقه را داشته و با ترویج اهداف پروژه‌ها، زمینه جلب مشارکت مردم در پروژه‌های مزبور را فراهم نمایند. به‌علاوه فراهم نمودن شرایطی جهت مشارکت فعال آبخیزنشینان در مراحل مختلف تصمیم‌گیری، طراحی- اجرا و نگهداری و ترمیم پروژه‌های آبخیزداری که از آن جمله می‌توان به تدوین شرح خدمات نوین مدیریت جامع‌های حوزههای آبخیز بر اساس مشارکت جوامع محلی و سایر ذینفعان اشاره کرد. فراهم نمودن شرایطی برای به‌کارگیری نیروی محلی و افراد روستا در اجرای پروژه‌ها و ایجاد نوعی اشتغال برای آن‌ها که از آن جمله می‌توان به عقد قراردادهای پیمانکاری با شورا یا اهالی روستا و یا اصلاح قراردادهای پیمانکاران و تنظیم و گنجاندن شرط به‌کارگیری از اهالی منطقه در اجرای پروژه‌ها اشاره کرد.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_731363_a7e7904246e89f98c5cb69d9a95d331b.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 The Role of Diversity and Redundancy in the Resilience of the Socio-Hydrological System: Comparative Study of Tehran's Urban Districts نقش تنوع و افزونگی در تاب‌آوری نظام اجتماعی-هیدرولوژیک: مطالعه تطبیقی مناطق تهران 79 94 731617 10.22034/iwm.2025.2067168.1243 FA سمیرا محمدیان گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران مهدی قربانی گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران 0000-0001-6891-8369 آرش ملکیان گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران 0000-0001-8174-6784 ابوطالب محمدی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، شهرداری تهران، تهران، ایران مجید رحیمی موسسه کسب و کار اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-6796-4328 Journal Article 2025 07 28 Extended Abstract Introduction: Urban water resilience has emerged as a critical concept within urban science and resource management, particularly in metropolises like Tehran. The city faces a confluence of challenges, including rapid population growth, unbalanced physical development, the escalating impacts of climate change, and intensifying pressure on its limited water resources. These trends have profoundly impacted the sustainability and functionality of socio-hydrological systems—defined by the complex, feedback-driven interactions between human society and water systems. Consequently, urban water resilience has become a fundamental metric for evaluating a city's capacity to manage water crises. Within this context, the principles of diversity and redundancy are recognized as key components in maintaining the stability and continuous performance of urban water systems. By effectively strengthening these factors through urban policy, cities can reduce vulnerabilities and enhance their flexibility in confronting water crises and environmental changes. This study aims to conduct a comparative analysis of the role of diversity and redundancy in enhancing the resilience of the socio-hydrological system across three distinct urban districts of Tehran: Districts 4, 10, and 22. Materials and methods: This research employed a comparative analytical approach, selecting three Tehran districts (4, 10, and 22) as case studies due to their significant differences in demographic and infrastructural characteristics. The conceptual framework was organized around five key dimensions of resilience: social, economic, organizational, infrastructural, and human capital. Data were collected using a structured questionnaire distributed to urban water managers and experts via a snowball sampling method. The questionnaire's validity was confirmed through expert review, and its reliability was demonstrated by a Cronbach's alpha coefficient of 0.89, indicating high internal consistency. For data analysis, the non-parametric Kruskal-Wallis test was utilized to compare the mean ranks across the different districts and dimensions, as the data distribution was non-normal. Results and Discussion: The analysis revealed nuanced findings regarding diversity and redundancy. At the overall level of diversity, no significant difference was observed between the three districts (p=0.577). However, a detailed examination of sub-dimensions showed that District 22 held a significant superiority in social capital diversity (p=0.003). This indicates a high capacity for strengthening social participation and leveraging dynamic informal civic relationships, underscoring the importance of social networks in enhancing resilience in newer districts, even with less-developed physical infrastructure. In contrast, the redundancy dimension showed a notable advantage for the more established Districts 4 and 10, particularly in the economic, organizational, and infrastructural domains, with an overall significant difference (p=0.019). This superiority was statistically significant in the sub-dimensions of economic (p=0.014), institutional (p=0.013), and infrastructural (p=0.033) capital. These findings suggest that historical context and existing infrastructure bolster structural and economic resilience in older districts, whereas newer districts may derive dynamic resilience from robust social capital and informal networks. The study also identified cross-cutting challenges, including a lack of precise organizational data, a disconnect between national policies and local implementation, and structural-demographic constraints, which hinder resilience-building in all districts. Addressing these weaknesses requires holistic, region-specific strategies, improved inter-institutional communication, and the mobilization of local social capacities. Conclusion: The findings demonstrate that urban water resilience is a multidimensional phenomenon that cannot be achieved through technical and infrastructural solutions alone. A comprehensive approach must also strengthen human interactions, institutional cooperation, and the strategic application of local social capacities. The analytical framework developed in this research provides a valuable, context-sensitive basis for evaluating, planning, and enhancing urban water resilience in other metropolises. Achieving sustainable urban water resilience is contingent upon participatory governance, transparent management mechanisms, meaningful stakeholder engagement, and a dedicated focus on the unique local capacities of each district. Therefore, it is recommended that urban policymakers, in their pursuit of enhanced water resilience, simultaneously address human, economic, and institutional aspects alongside the expansion of technical and financial infrastructures. Ultimately, resilience in the face of future water challenges demands a comprehensive, interdisciplinary, and continuous approach that integrates the participation of all stakeholders with the application of technological and managerial innovations. چکیده مبسوط مقدمه: تاب‌آوری منابع آب شهری امروزه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مفاهیم در علوم شهری و مدیریت منابع، به‌ویژه در کلان‌شهرها که با رشد سریع جمعیتی، توسعه نامتوازن کالبدی، اثرات فزاینده تغییرات اقلیمی و فشار روزافزون بر منابع آب محدود مواجه است، مطرح میباشد. تداوم این روندها، پایداری و عملکرد نظام‌های اجتماعی-هیدرولوژیکی را به شدت تحت تأثیر قرار داده و تاب‌آوری منابع آب شهری را به شاخص بنیادینی برای ارزیابی ظرفیت مدیریت بحران‌های آب بدل کرده است. در این میان، دو مؤلفه تنوع و افزونگی نقش کلیدی در حفظ پایداری و استمرار عملکرد نظام آب شهری ایفا می‌کنند. تقویت مؤثر این دو عامل در چارچوب سیاست‌های شهری می‌تواند زمینه‌ساز کاهش آسیب‌پذیری‌ها و افزایش انعطاف‌پذیری شهرها در مواجهه با بحران‌های آبی و تغییرات محیطی باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی نقش دو اصل تنوع و افزونگی در ارتقاء تاب‌آوری نظام اجتماعی-هیدرولوژیکی مناطق ۴، ۱۰ و ۲۲ تهران انجام شده است. مواد و روش‌ها: برای این پژوهش با رویکرد تحلیلی تطبیقی، سه منطقه شهری تهران (مناطق ۴، ۱۰ و ۲۲) به دلیل تفاوت‌های بارز در ساختارهای جمعیتی و زیرساختی به عنوان نمونه مطالعاتی انتخاب گردید. چارچوب مفهومی بر پنج بعد اصلی (سرمایه اجتماعی، اقتصادی، نهادی، زیرساختی و انسانی) استوار بود. داده‌ها از طریق پرسشنامه ساختاریافته و با روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی از میان مدیران و کارشناسان آب شهری گردآوری شد. روایی پرسشنامه با نظر کارشناسان، پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ (89/0) و تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون غیرپارامتری کروسکال-والیس انجام شد. نتایج و بحث: بررسی‌ها نشان داد که در بعد کلی تنوع، تفاوت معنیداری میان مناطق مشاهده نشد (577/0p =). با این حال، تحلیل دقیق‌تر زیرابعاد نشان داد که در زیربعد سرمایه اجتماعی تنوع، منطقه ۲۲ به طور معنیداری برتری داشت (003/0p =). این امر بیانگر ظرفیت بالای این منطقه در تقویت مشارکت اجتماعی و پویایی روابط غیررسمی شهروندی است. این دستاورد، اهمیت شبکه‌ها و کنشگری‌های اجتماعی را در ارتقاء تاب‌آوری مناطق نوظهور با زیرساخت‌های کمتر تقویت می‌کند. در مقابل، یافته‌ها نشان از برتری قابل توجه بعد افزونگی در مناطق ۴ و ۱۰ در حوزه‌های اقتصادی، نهادی و زیرساختی داشت (با تفاوت کلی معنیدار در سطح 019/0 p =). این تفاوت در زیرابعاد اقتصادی (014/0 p =)، نهادی (013/0= p) و زیرساختی (033/0p =) از نظر آماری معنیدار بود. تحلیل‌ها نشان داد که سابقه تاریخی مناطق، تقویت کننده تاب‌آوری ساختاری و اقتصادی است، امّا در مناطق جدیدتر، تاب‌آوری پویا عمدتاً از مسیر ارتقاء سرمایه اجتماعی و شبکه‌سازی غیررسمی حاصل می‌شود. از سوی دیگر، چالش‌هایی نظیر کمبود داده‌های دقیق سازمانی، نبود ارتباط مؤثر میان سیاست‌های ملی و اجرای منطقه‌ای و برخی محدودیت‌های ساختاری-جمعیتی، عامل اصلی موانع ارتقاء تاب‌آوری در هر سه منطقه شناسایی شد. مقابله با این ضعف‌ها تنها در گرو راهبردهای کل‌نگر و منطقه‌محور، ارتقاء ارتباطات بین‌نهادی و استفاده از ظرفیت‌های بومی و اجتماعی هر منطقه است. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان داد که تاب‌آوری منابع آب شهری یک پدیده چندبعدی و ترکیبی است که صرفاً با تکیه بر راهکارهای فنی و زیرساختی حاصل نمی‌شود؛ بلکه تقویت تعامل انسانی، همکاری نهادی و سازمانی و بهره‌گیری مدبرانه از ظرفیت‌های اجتماعی مناطق ضروری است. چارچوب تحلیلی پژوهش حاضر، مبنای بومی مناسبی برای ارزیابی، برنامه‌ریزی و ارتقاء تاب‌آوری منابع آب شهری در سایر کلان‌شهرها ارائه می‌دهد. تحقق تاب‌آوری پایدار منابع آب شهری تنها از طریق حکمرانی مشارکتی، شفافیت در سازوکارهای مدیریتی، ایجاد فرصت برای مشارکت ذینفعان و توجه ویژه به ظرفیت‌های بومی هر منطقه ممکن خواهد بود. از این‌رو، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران شهری در راستای ارتقاء تاب‌آوری منابع آب، توجه همزمان به جنبه‌های انسانی، اقتصادی و نهادی را در کنار گسترش زیرساخت‌های فنی و مالی دنبال نمایند. تاب‌آوری منابع آب شهری در مواجهه با چالش‌های پیش‌رو نیازمند رویکردی جامع، میان‌رشته‌ای و مستمر است که مشارکت همه ذینفعان و به‌کارگیری نوآوری‌های فناورانه و مدیریتی را به‌طور همزمان مدنظر قرار دهد.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_731617_0bb888ec8f809fbaf2b56f71b42efb59.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Optimizing Agricultural Land Use to Mitigate Soil Degradation in the Saravan Plain بهینه‌سازی کاربری اراضی کشاورزی برای کاهش تخریب خاک در دشت سراوان 95 109 736916 10.22034/iwm.2026.2075666.1250 FA بابک خسروی مجد گروه مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده علوم محیطی، برنامه‌ریزی و توسعه پایدار، دانشگاه سراوان، سراوان، ایران محمدرضا ریگی گروه مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده علوم محیطی، برنامه‌ریزی و توسعه پایدار، دانشگاه سراوان، سراوان، ایران سیدرضا امیری گروه تولیدات گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه سراوان، سراوان، ایران مجتبی محمدی گروه مدیریت و کنترل بیابان، دانشکده علوم محیطی، برنامه‌ریزی و توسعه پایدار، دانشگاه سراوان، سراوان، ایران Journal Article 2025 10 24 Extended Abstract Introduction: Land degradation in arid and semi-arid regions, such as Iran, poses a serious challenge to sustainable agriculture and ecosystem health. Approximately 100 million hectares of Iranian land are currently exposed to desertification, driven by both natural and anthropogenic factors. Agricultural activities, while essential for food security, often contribute to soil degradation through practices such as over-cultivation, improper irrigation, and excessive use of chemical inputs. In regions like the Saravan Plain, increasing population pressure has led to the conversion of rangelands to agricultural lands without adequate soil management. These land use changes have adversely affected key soil health indicators, including nitrogen (N), organic matter, salinity, and pH, accelerating degradation processes. Understanding the impacts of different agricultural land uses on soil quality is critical for developing sustainable management strategies in arid regions with limited soil resources. This study aimed to evaluate the effects of different agricultural land use types on soil quality indicators in the Saravan Plain and to identify management practices that can mitigate degradation and enhance soil sustainability. Materials and methods: This field research was conducted in the central part of the Saravan Plain to assess the impact of agricultural land use types on soil degradation. A split-plot design based on a completely randomized block design with three replications was employed to compare four dominant land use types: irrigated monoculture, irrigated polyculture, orchard, and rangeland (as control). Soil samples were collected from two depths (0–40 cm and 40–80 cm) using random sampling to ensure representative coverage of each land use type. Samples were air-dried, passed through a 2 mm sieve, and analyzed using standard laboratory methods. Measured parameters included micronutrients (Mn, Zn, Cu, Fe) via atomic absorption spectrophotometry, electrical conductivity (EC) using a conductivity meter, pH using a pH meter, and organic matter content via the Walkley-Black method. Data were categorized into ameliorative factors (N, P, K, organic matter, sulfate, Mg, Mn, Zn, Cu, Fe, Ca) and degradative factors (chloride, pH, EC). Statistical analysis was performed using ANOVA to examine significant differences between treatments, followed by Duncan's multiple comparison test. All analyses were conducted using SPSS, SAS, and Excel software. Results and Discussion: The results revealed significant differences in soil quality among the four land use types. In general, irrigated monoculture and polyculture lands exhibited higher levels of ameliorative factors, while rangelands showed higher levels of degradative factors. In the surface layer (0–40 cm), mean organic matter content was significantly higher in monoculture (0.34%) and polyculture (0.30%) lands compared to rangelands (0.18%). Similarly, N levels were significantly higher in monoculture (0.037%) and polyculture (0.032%) compared to rangelands (0.02%). Among degradative factors, pH showed significant differences, with orchards exhibiting the highest acidity (8.23) compared to rangelands (7.71). EC was highest in monoculture lands, likely due to chemical fertilizer application and salt accumulation, showing significant differences from other treatments. Chloride concentration was highest in polyculture lands (59.64 meq/L). In the subsurface layer (40–80 cm), monoculture lands consistently performed better, with organic matter (0.26%) and nitrogen (0.027%) significantly higher than rangelands (0.14% and 0.012%, respectively). Micronutrient analysis revealed that Cu levels in monoculture lands (0.67 mg/kg) were significantly higher than in rangelands (0.21 mg/kg) in the surface layer. Based on a scoring system that integrated all soil quality indicators, monoculture lands received the highest score (+10), indicating the most suitable conditions for soil improvement. In contrast, rangelands received the lowest score (-19), reflecting the least favorable conditions for soil ameliorative properties across both soil layers. Conclusion: This study demonstrates that agricultural land use type significantly influences soil quality in the Saravan Plain. Irrigated monoculture lands exhibited the greatest potential for soil improvement, as reflected in higher organic matter and N content, along with reduced chloride and pH levels. Conversely, rangelands were the most vulnerable, characterized by the lowest ameliorative factors and the highest degradative factors. These findings underscore the importance of targeted agricultural management practices for improving soil health and reducing desertification risk in arid and semi-arid regions. Future research should focus on long-term monitoring of soil dynamics and validate these findings in other arid regions using complementary technologies such as remote sensing to enhance the generalizability of results. چکیده مبسوط مقدمه: تخریب خاک در مناطق خشک و نیمه‌خشک، مانند ایران، چالش جدی برای کشاورزی پایدار و اکوسیستم‌ها ایجاد می‌کند. تقریباً ۱۰۰ میلیون هکتار از اراضی ایران در معرض بیابان‌زایی قرار دارند که این پدیده ناشی از عوامل طبیعی و انسانی است. فعالیت‌های کشاورزی، هرچند برای امنیت غذایی ضروری هستند، از طریق روش‌هایی مانند کشت بیش از حد، آبیاری نامناسب و استفاده بیش از اندازه از نهاده‌های شیمیایی، به کاهش حاصلخیزی خاک و افزایش بیابان‌زایی کمک می‌کنند. در مناطقی مانند دشت سراوان، مراتع برای تأمین نیازهای جمعیتی بدون مدیریت مناسب خاک به اراضی کشاورزی تبدیل شده‌اند. این تغییرات بر شاخص‌های سلامت خاک، ازجمله نیتروژن، ماده آلی، شوری و pH، تأثیر گذاشته و منجر به تخریب خاک شده است. درک تأثیرات کشاورزی بر تخریب خاک برای توسعه استراتژی‌های کاربری پایدار اراضی در مناطق خشک با منابع خاکی محدود حیاتی است. این مطالعه با هدف شناسایی روش‌های مدیریتی برای کاهش تخریب و افزایش پایداری خاک در دشت سراوان، اثرات انواع مختلف کاربری‌های کشاورزی بر شاخص‌های کیفیت خاک صورت گرفت. در واقع، این پژوهش بر پایه این فرضیه استوار است که انتخاب مناسب نوع کاربری می‌تواند تعادل بین عوامل بهبوددهنده و تخریب‌کننده خاک را برقرار و به سیاست‌گذاران کمک کند تا برنامه‌های بلندمدت برای حفاظت از منابع طبیعی را تدوین نمایند. علاوه بر این، با توجه به تغییرات اقلیمی جهانی که خشکسالی را تشدید می‌کند، چنین مطالعاتی می‌توانند مبنایی برای مدل‌سازی‌های آینده در زمینه مدیریت اراضی فراهم آورند. مواد و روش‌ها: این پژوهش میدانی در بخش مرکزی دشت سراوان انجام شد تا تأثیر انواع کاربری اراضی کشاورزی بر تخریب خاک ارزیابی شود. از طرح کرت‌های خردشده بر پایه بلوک کاملاً تصادفی با سه تکرار برای مقایسه چهار نوع کاربری غالب اراضی استفاده گردید: تک‌کشتی آبی، چندکشتی آبی، باغی و مرتع (به عنوان شاهد). نمونه‌برداری خاک از دو عمق انجام شد: ۰ تا ۴۰ سانتی‌متر (لایه سطحی) و ۴۰ تا ۸۰ سانتی‌متر (لایه زیرسطحی). از روش نمونه‌برداری تصادفی برای انتخاب مکان‌های نماینده هر نوع کاربری بهره گرفته شد. آماده‌سازی نمونه‌ها شامل خشک کردن در هوا و عبور از الک ۲ میلی‌متری بود. اندازه‌گیری‌های کمی ویژگی‌های خاک با استفاده از روش‌های استاندارد آزمایشگاهی صورت گرفت، ازجمله تعیین ریزمغذی‌ها (منگنز، روی، مس، آهن) با اسپکتروفتومتری جذب اتمی، هدایت الکتریکی (EC) با دستگاه هدایت‌سنج، pH با pH متر و محتوای ماده آلی از طریق روش والکلی-بلک. جمع‌آوری داده‌ها شامل عوامل بهبوددهنده (نیتروژن، فسفر، پتاسیم، ماده آلی، سولفات، منیزیم، منگنز، روی، مس، آهن، کلسیم) و عوامل تخریب‌کننده (کلرید، pH، هدایت الکتریکی) بود. تحلیل آماری با استفاده از آزمون ANOVA برای بررسی تفاوت‌های معنیدار بین تیمارها، آزمون مقایسه چندگانه دانکن و ترسیم نمودارها با نرم‌افزارهای SPSS، SAS و Excel انجام گردید. این روش‌ها به منظور اطمینان از دقت و قابلیت تکرارپذیری نتایج انتخاب شدند و تمام مراحل نمونه‌برداری و تحلیل بر اساس استانداردهای بین‌المللی خاک‌شناسی انجام شد تا خطاهای احتمالی به حداقل برسد. همچنین، برای افزایش اعتبار پژوهش، شرایط محیطی مانند دما، بارندگی و نوع خاک منطقه در نظر گرفته شد. نتایج و بحث: نتایج نشان‌دهنده تفاوت‌های معنی‌دار در کیفیت خاک بین چهار نوع کاربری اراضی بود. اراضی تک‌کشتی و چندکشتی آبی سطوح بالاتری از عوامل بهبوددهنده را نسبت به مراتع نشان دادند، در حالی که مراتع سطوح بالاتری از عوامل تخریب‌کننده داشتند. در لایه سطحی ، میانگین محتوای ماده آلی به طور معنی‌دار در اراضی تک‌کشتی (34/0 درصد) و چندکشتی (30/0 درصد) بالاتر از مراتع (18/0 درصد) بود. به طور مشابه، سطوح نیتروژن در تک‌کشتی (037/0 درصد) و چندکشتی (032/0 درصد) به طور معنی‌دار بالاتر از مراتع (02/0 درصد) بود. عوامل تخریب‌کننده مانند pH تفاوت‌های معنی‌داری نشان داد، به طوری که باغات اسیدیته بالاتری (23/8) نسبت به مراتع (71/7) داشتند. هدایت الکتریکی در اراضی تک‌کشتی بالاترین مقدار را داشت و تفاوت معنی‌داری با سایر تیمارها نشان داد، که احتمالاً به دلیل کاربرد کودهای شیمیایی و تجمع نمک است. غلظت کلرید در اراضی چندکشتی بالاترین مقدار (64/59 میلی‌اکی‌والان در لیتر) را داشت. در لایه زیرسطحی، اراضی تک‌کشتی عملکرد بهتری داشتند، با ماده آلی (26/0 درصد) و نیتروژن (027/0 درصد) به طور معنی‌دار بالاتر از مراتع (14/0 درصد و 012/0 درصد، به ترتیب). تحلیل ریزمغذی‌ها نشان داد که سطوح مس در اراضی تک‌کشتی (67/0 میلی‌گرم در کیلوگرم) به طور معنی‌دار بالاتر از مراتع (21/0 میلی‌گرم در کیلوگرم) در لایه سطحی بود. پس از امتیازدهی به تیمارها، اراضی تک‌کشتی امتیاز ۱۰+ را دریافت کردند که آنها را به عنوان مناسب‌ترین تیمار برای بهبود شرایط خاک معرفی می‌کند، در حالی که مراتع امتیاز ۱0- را کسب کردند که نشان‌دهنده کمترین شرایط مناسب برای ویژگی‌های بهبوددهنده خاک در هر دو لایه است. این نتایج با مطالعات قبلی در مناطق خشک همخوانی دارد و تأکید می‌کند که مدیریت آبیاری و انتخاب کشت می‌تواند نقش کلیدی در کاهش اثرات منفی داشته باشد. نتیجه‌گیری: این مطالعه نشان داد که نوع کاربری اراضی کشاورزی به طور معنی‌داری بر کیفیت خاک در دشت سراوان تأثیر می‌گذارد. اراضی تک‌کشتی آبی بهترین عملکرد را در بهبود خاک نشان دادند، با افزایش ماده آلی و نیتروژن در حالی که کلرید و pH را کاهش می‌دادند. در مقابل، مراتع آسیب‌پذیرترین بودند با پایین‌ترین عوامل بهبوددهنده و بالاترین عوامل تخریب‌کننده. یافته‌ها از مدیریت هدفمند کشاورزی برای بهبود سلامت خاک و کاهش خطر بیابان‌زایی در مناطق خشک و نیمه‌خشک حمایت می‌کنند. تحقیقات آینده باید تغییرات بلندمدت خاک را نظارت کند و یافته‌ها را در سایر مناطق خشک با استفاده از فناوری‌هایی مانند سنجش از دور اعتباربخشی نماید تا قابلیت تعمیم‌پذیری نتایج تضمین شود. علاوه بر این، این نتایج می‌توانند به سیاست‌گذاران کمک کنند تا برنامه‌های حفاظتی مؤثرتری طراحی کنند.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_736916_3d5a5d7d625f6657b8c0fa84853a78b7.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Economic valuations of some rangeland ecosystem services (Case study: Kolashak watershed, Gilan-e-Gharb County) ارزش گذاری‌ اقتصادی برخی از خدمات اکوسیستم مرتعی (مطالعه موردی: حوزه آبخیز کلاشک، شهرستان گیلانغرب) 110 129 729082 10.22034/iwm.2025.2059452.1225 FA فائزه شهبازی گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران علی مهدوی گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0002-5867-3457 مرزبان فرامرزی گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران Journal Article 2025 05 18 Extended Abstract Introduction: Forests and rangelands are considered among the richest sources of ecosystem services. With population growth and the intensification of natural resource exploitation, the demand for these services has increased dramatically. Understanding these services and the extent of human dependence on them highlights the need for the development of systematic frameworks for their economic valuation. Among these ecosystems, the Zagros rangelands stand out as one of the most critical ecological systems in Iran, currently facing escalating threats. Although these rangelands play an irreplaceable role in regulating water and soil cycles, conserving biodiversity, and supporting the livelihoods of local communities, increasing pressures from overexploitation and unsustainable management have placed their survival at serious risk. The objective of this study was to conduct an economic valuation of the most important ecosystem services provided by the rangelands in the Kolashak watershed. Materials and Methods: In this study, the Kolashak watershed, encompassing an area of 9,110.2 hectares and located in Gilan-e Gharb County, Kermanshah Province, was investigated. First, all essential base maps, including topography, vegetation cover, land use, and soil maps, were prepared and processed within a GIS environment. Subsequently, the most important ecosystem services were assessed, comprising regulatory services (functions: carbon sequestration and oxygen production)****, supporting services (functions: soil formation and nutrient conservation)****, and provisioning services (function: forage production). The economic valuation of these services was conducted using the replacement cost method. Finally, the total economic value of ecosystem services in rangeland land use was estimated. Results and Discussion: The economic value of each hectare of rangeland in the study area was estimated at 784,247 Thousand Rials per hectare per year. Among the assessed services, oxygen production (503,795 Thousand Rials) and carbon sequestration (248,976 Thousand Rials) contributed the most to this economic value. The average carbon sequestration in the rangelands was estimated at 24.96 tons per hectare; 87% of which (21.74 tons) is stored in the soil, highlighting the role of rangeland soils as key carbon sinks. Regarding oxygen production, calculations based on photosynthesis equations indicated that each hectare of rangeland annually produces an average of 3.7 tons of oxygen (equivalent to 11,077.8 tons across the entire watershed), sufficient to meet the annual oxygen needs of 12 individuals. These findings suggest that rangelands with greater vegetative cover and larger areas have a higher capacity for carbon sequestration and oxygen production. Furthermore, the economic value of forage production was calculated at 29,540 Thousand Rials per hectare. The rangelands of the Kolashak watershed also play a vital role in soil conservation and erosion prevention. With an average erosion rate of 13.85 tons per hectare, these rangelands perform better than the region’s agricultural lands (17.43 tons per hectare). The rangelands prevent the annual loss of approximately 3,580 kg of soil per hectare, equating to an economic value of 1,815 Thousand Rials per hectare for nutrient retention. Additionally, the economic value of soil formation was estimated at 121,633 Thousand Rials per hectare. Although this value appears lower than that of other functions, it reflects the long time required for soil formation and the replacement cost-based valuation method. Overall, these results underscore the substantial ecological and economic importance of rangelands in maintaining biogeochemical cycles and moderating climate change. Conclusion: Valuing environmental resources such as rangelands has two important applications. First, it is used in cost-benefit analysis to attract economic support for rangeland protection and to determine the amount of damage caused by rangeland degradation. Second, the estimated economic values can be used in generating the gross income of a sector of the economy. The findings highlight the significant economic value of ecosystem services provided by the rangelands in the Kolashak watershed. This valuable ecosystem is under increasing threat from factors such as overgrazing, land-use change, water erosion, and shifts in precipitation patterns. These threats emphasize the urgent need for sustainable management. The results of this study can serve as a scientific foundation for management decisions and conservation planning, particularly in balancing livestock numbers with rangeland carrying capacity and improving grazing practices. Such measures can help simultaneously address the livelihood needs of local communities while ensuring the long-term health and functionality of rangeland ecosystems. چکیده مبسوط مقدمه: جنگل‌ها و مراتع از غنی‌ترین منابع ارائه‌دهنده خدمات اکوسیستمی به‌شمار می‌آیند. با رشد جمعیت و افزایش بهره‌برداری از منابع طبیعی، تقاضا برای این خدمات به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. به همین دلیل، درک این خدمات و وابستگی جوامع انسانی به آن‌ها ضرورت توسعه چارچوب‌های نظام‌مند برای ارزش‌گذاری اقتصادی را آشکار می‌سازد. در این میان، مراتع زاگرس به عنوان یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های کشور، با تهدیدات فزاینده‌ای مواجه است. اگرچه این مراتع نقش بی‌بدیلی در تنظیم چرخه آب و خاک، حفظ تنوع زیستی و تأمین معیشت جوامع محلی ایفا می‌کنند، اما فشار روزافزون بهره‌برداری و مدیریت ناپایدار، بقای این اکوسیستم‌های ارزشمند را با خطر جدی مواجه ساخته است. هدف از این مطالعه، ارزش‌گذاری اقتصادی مهم‌ترین خدمات اکوسیستم مرتعی در حوزه آبخیز کلاشک می‌باشد. مواد و روش‌ها: در این تحقیق حوزه آبخیز کلاشک با مساحت 2/9110 هکتار در در شهرستان گیلانغرب در استان کرمانشاه مورد مطالعه قرار گرفت. در گام نخست، کلیه نقشه‌های پایه موردنیاز شامل نقشه‌های توپوگرافی، پوشش گیاهی، کاربری اراضی و خاک در محیط GIS تهیه و پردازش شدند. سپس مهم‌ترین خدمات اکوسیستمی شامل خدمات تنظیمی (کارکردهای ترسیب کربن و تولید اکسیژن)، خدمات حمایتی (کارکردهای تولید خاک و حفاظت از مواد مغذی خاک) و خدمات تامینی (کارکرد تولید علوفه) برآورد شدند و در گام بعدی با استفاده از روش هزینه-جایگزین مورد ارزش‌گذاری اقتصادی قرار گرفتند. در نهایت ارزش کل اقتصادی خدمات اکوسیستمی در کاربری مرتع برآورد گردید. نتایج و بحث: ارزش اقتصادی هر هکتار از مراتع منطقه مورد مطالعه معادل 784,247 هزار ریال در هکتار در سال برآورد شد. از این میان، کارکردهای تولید اکسیژن (503،795 هزار ریال) و ترسیب کربن (248،976 هزار ریال) بیشترین سهم را در ارزش اقتصادی داشتند. میانگین ترسیب کربن در مراتع حوضه 96/24 تن در هکتار برآورد شد که ۸۷ درصد آن (74/ 21 تن) در بخش خاک ذخیره شده است که نشان می‌دهد خاک مراتع به عنوان مهم‌ترین مخزن کربن عمل می‌کند. در بخش تولید اکسیژن، محاسبات مبتنی‌بر فرمول فتوسنتز نشان داد که هر هکتار از مراتع حوضه به‌طور میانگین سالانه 7/3 تن در هکتار (8/11077 تن برای کل حوضه) اکسیژن تولید می‌کند که معادل تأمین نیاز سالانه 12 نفر است. می‌توان استنباط کرد که هرچه پوشش مراتع غنی‌تر و وسعت آن بیشتر باشد، توانایی مرتع در ترسیب کربن و تولید اکسیژن بیشتر می‌شود. همچنین ارزش اقتصادی کارکرد تولید علوفه 29،540 هزار ریال در هکتار محاسبه شد. بر اساس نتایج، کاربری مراتع حوزه آبخیز کلاشک نسبت به سایر کاربریهای موجود در حوضه، نقش حیاتی در حفاظت از خاک و جلوگیری از فرسایش ایفا می‌کنند. برای مثال، مراتع حوضه با میانگین فرسایش 85/13 تن در هکتار، عملکرد بهتری نسبت به اراضی کشاورزی منطقه (43/17 تن در هکتار) دارند. همچنین مراتع مورد مطالعه سالانه از هدررفت ۳۵۸۰ کیلوگرم خاک در هکتار جلوگیری می‌کنند که ارزش اقتصادی حفاظت از مواد مغذی خاک را به 1،815 هزار ریال در هکتار می‌رساند. به علاوه ارزش اقتصادی کارکرد تولید خاک برای هر هکتار مرتع 121 هزار ریال برآورد شد. این نتایج حاکی از نقش قابل‌توجه مراتع در تولید و حفظ خاک حاصلخیز است، هرچند که ارزش اقتصادی محاسبه‌شده در مقایسه با سایر خدمات اکوسیستمی پایین‌تر به نظر می‌رسد. این تفاوت عمدتاً ناشی از بازه زمانی طولانی موردنیاز برای تشکیل خاک و روش محاسبه مبتنی بر هزینه‌های جایگزینی است. این نتایج به‌وضوح نشان می‌دهد که مراتع نه‌تنها از نظر اکولوژیک، بلکه از جنبه اقتصادی نیز نقش حیاتی در تنظیم چرخه‌های بیوژئوشیمیایی و تعدیل تغییرات اقلیمی ایفا می‌کنند. نتیجه‌گیری: ارزش‌گذاری منابع زیست محیطی مانند مرتع دو کاربرد مهم دارد که اهمیت آن را برجسته‌تر می‌کند. اول، در تحلیل هزینه-فایده جهت جلب حمایت‌های اقتصادی برای حفاظت از مراتع و تعیین میزان خسارت برای تخریب‌کنندگان مراتع بکار می‌رود و دوم، ارزش‌های اقتصادی برآورد شده می‌تواند در تولید درآمد ناخالص بخشی از اقتصاد مورد استفاده قرار بگیرد. یافته‌ها نشان‌دهنده ارزش اقتصادی قابل توجه خدمات اکوسیستمی مراتع حوزه آبخیز کلاشک در شهرستان گیلانغرب است. این اکوسیستم ارزشمند با تهدیداتی همچون چرای بی‌رویه دام، تغییر کاربری اراضی، فرسایش آبی و تغییرات الگوی بارش‌ها مواجه است که لزوم توجه ویژه به مدیریت پایدار آن را بیش از پیش آشکار می‌سازد. نتایج این تحقیق می‌تواند به عنوان مبنایی علمی برای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و برنامه‌ریزی‌های حفاظتی جهت تعادل‌بخشی میان ظرفیت و تعداد دام و همچنین بهبود روش‌های چرا در مراتع مورد استفاده قرار گیرد تا از یک سو هم به نیازهای معیشتی جوامع محلی توجه شود و از سوی دیگر، سلامت اکوسیستم‌های مرتعی حفظ گردد.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_729082_0478960ebeac99a07c94ac10d4f6322d.pdf

دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 6 2 2026 08 23 Systematic Analytical Review of Evaluation Methodologies for Water Resources Adequacy in Arid and Semi-Arid Watersheds مرور تحلیلی نظام‌مند روش‌های ارزیابی کفایت منابع آب در حوزه‌های آبخیز خشک و نیمه‌خشک 130 155 729267 10.22034/iwm.2025.2064423.1234 FA سمیه محمدی جوزدانی گروه مهندسی منابع طبیعی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران 0000-0003-4419-3230 Journal Article 2025 06 30 Extended Abstract Introduction: Evaluating the water resources adequacy in watersheds to meet local community needs is critically important—particularly in arid and semi-arid regions where water scarcity and environmental stress are significant. In the context of ongoing climate change and unsustainable water management practices, a comprehensive and multidimensional evaluation of water adequacy—encompassing quantitative, qualitative, institutional, and social dimensions—is essential. In Iran, as a country with a large proportion of arid and semi-arid regions, the necessity of addressing this issue is increasingly apparent. Accordingly, a systematic review of indicators and models for assessing water adequacy, accompanied by critical analysis and identification of research gaps, can provide a reliable foundation for developing evaluation frameworks that are suited to national conditions. Previous studies—largely based on approaches involving quantitative indicators, qualitative measures, institutional-social metrics, and simulation or decision-making models—have made significant contributions. However, they also exhibit several limitations, including a narrow focus on one or two dimensions (e.g., solely quantitative or qualitative), lack of context-specific indicators for dry regions with variable precipitation and limited resources, insufficient attention to social components such as local community resilience, distributive justice, and indigenous knowledge, and the absence of integrated conceptual frameworks that combine indicators with modeling tools and the actual needs of watershed inhabitants. Only a limited number of studies have succeeded in integrating productivity indicators, simulation models, and institutional measures to offer a comprehensive picture of water adequacy. Moreover, most existing research has not adequately addressed the specific needs of watershed communities in arid regions in terms of livelihoods, resilience, and participation. This review article comprehensively analyzes the most critical indicators, models, and challenges related to the evaluation of water resource adequacy in watershed areas, with a particular emphasis on the applicability and adaptability of these approaches to watersheds in arid and semi-arid environments. Materials and methods: This critical analytical review study was conducted through a comprehensive search of international databases (Scopus, ScienceDirect), academic search engines (Google Scholar), and nationally credible databases (SID, Magiran), with source selection based on scientific credibility and thematic relevance. Through an analytical framework, the identified indices and models were categorized into six distinct groups: (1) quantitative indicators, (2) qualitative indicators, (3) institutional-social indicators, (4) productivity and indirect consumption measures, (5) risk and resilience metrics, and (6) simulation and decision-making models for water adequacy assessment. Each category was examined to identify its advantages, implementation challenges, and limitations, with particular emphasis on arid and semi-arid regions. The final synthesis focused on analyzing studies employing integrated approaches. Results and Discussion: The review of 130 selected scientific studies reveals that, foremost, quantitative indicators are among the primary tools used to assess water resource adequacy in watersheds. At more advanced levels of analysis, qualitative indicators—particularly in studies concerned with environmental aspects—have received increasing attention. Additionally, indicators of indirect water use, such as water footprint, virtual water, and economic–physical productivity, have enabled recent studies to explore the water–livelihood nexus at both micro and macro scales. Institutional and resilience-related indicators—such as stakeholder participation, institutional flexibility, and the adaptive capacity of local systems—have opened new perspectives for understanding socio-structural sustainability in the context of water adequacy evaluations. Given the complexity introduced by limitations such as the lack of reliable data, institutional fragmentation, and environmental challenges, integrating various indicators and models—while considering the specific characteristics of arid and semi-arid regions, including those in Iran—is essential for delivering more accurate and practical assessments of water adequacy. Moreover, greater emphasis on institutional-social dimensions, as well as on risk and resilience, contributes to a deeper and more comprehensive understanding of the issue, and lays the foundation for the development of sustainable water resource management policies and strategies. Conclusion: To enhance the effectiveness of evaluations, there is a need for up-to-date field data, coherent conceptual frameworks tailored to the specific region under study, and cross-sectoral collaboration. Future research must develop dynamic indicators and integrated, empirically-grounded models that address the evolving needs of watershed communities in arid and semi-arid regions and to support the achievement of sustainable water security. This study can provide valuable insights for water resource managers and policymakers to improve decision-making and promote sustainable resource management. چکیده مبسوط مقدمه: ارزیابی کفایت منابع آب حوزه‌های آبخیز برای تأمین نیازهای آبخیزنشینان، به ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک که محدودیت‌های آبی و فشارهای زیست‌محیطی قابل توجه است، از اهمیت بالایی برخوردار است. با توجه به تغییرات اقلیمی و مدیریت ناپایدار منابع آب، تحلیل جامع و چندبعدی کفایت منابع آب از جنبه‌های کمّی، کیفی، نهادی و اجتماعی ضروری است. در ایران به‌عنوان کشوری با وسعت قابل توجه از مناطق خشک و نیمه‌خشک، ضرورت توجه به این موضوع بیش از پیش حس می‌شود. از این رو، مرور نظام‌مند شاخص‌ها و مدل‌های ارزیابی کفایت منابع آب، همراه با تحلیل انتقادی و شناسایی خلأهای پژوهشی، می‌تواند مبنای قابل اعتمادی برای توسعه چارچوب‌های ارزیابی متناسب با شرایط کشور فراهم آورد. مطالعات پیشین که بیشتر بر اساس رویکردهایی همچون استفاده از شاخص‌های کمّی، شاخص‌های کیفی، شاخصهای نهادی- اجتماعی و مبتنی بر مدل‌های شبیه‌سازی و تصمیم‌گیری انجام شده، پیشرفت‌های مهمی داشته‌اند، اما با کاستی‌هایی همچون تمرکز صرف بر یک یا دو بعد (مثلاً تنها کمّی یا تنها کیفی) و بدون نگاه سیستمی، فقدان شاخص‌های مناسب بومی برای مناطق خشک با نوسانات بارندگی و منابع محدود، کم‌توجهی به مؤلفه‌های اجتماعی مانند تاب‌آوری جوامع محلی، عدالت توزیعی و دانش بومی و نیز نبود چارچوب مفهومی یکپارچه برای ترکیب شاخص‌ها با مدل‌ها و نیازهای آبخیزنشینان روبرو بوده‌اند. مطالعات محدودی توانسته‌اند با ترکیب شاخص‌های بهره‌وری، مدل‌های شبیه‌سازی، و شاخص‌های نهادی، تصویری جامع از کفایت منابع ارائه دهند. همچنین، در اغلب مطالعات، نیازمندی‌های خاص آبخیزنشینان مناطق خشک، از منظر معیشت، تاب‌آوری و مشارکت، به‌طور کامل بررسی نشده‌اند. هدف از این مقاله مروری، ارائه تحلیلی جامع از کلیدیترین شاخص‌ها، مدل‌ها و چالش‌های ارزیابی کفایت منابع آب حوزه‌های آبخیز برای آبخیزنشینان، با تأکید ویژه بر سازگاری این روش‌ها برای حوضههای آبخیز مناطق خشک و نیمه‌خشک است. مواد و روش‌ها: این مطالعه مروری تحلیلی-انتقادی با جستجوی هدفمند در پایگاه‌های بین‌المللی (ScienceDirect و Scopus)، موتورهای جستجوی علمی (Google Scholar) و پایگاه‌های معتبر ملی (SID و Magiran) انجام شد. منابع بر اساس اعتبار علمی و ارتباط موضوعی انتخاب و شاخص‌ها و مدلها در چهارچوبی تحلیلی بر اساس شناخت و بررسی 1) شاخص‌های کمّی، 2) شاخص‌های کیفی، 3) شاخصهای نهادی- اجتماعی، 4) بهرهوری و مصرف غیرمستقیم، 5) ریسک و تابآوری، 6) مدل‌های شبیه‌سازی و تصمیم‌گیری در زمینه ارزیابی کفایت منابع آب دستهبندی شدند. سپس در هر گروه، مزایا، چالشها و محدودیتهای کاربرد آنها به ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک شناسایی و در بخش نهایی مطالعات مبتنی بر رویکردهای ترکیبی تحلیل گردید. نتایج و بحث: بررسی 130 مطالعه علمی انتخاب شده نشان داد که نخست معیارهای کمّی از مهم‌ترین ابزارهای سنجش کفایت منابع آب در حوضه‌ها هستند. در سطح بالاتری از مطالعات، شاخصهای کیفی به ویژه برای مطالعات مرتبط با محیطزیست مورد توجه قرار گرفته‌اند. از سویی، شاخص‌های مصرف غیرمستقیم منابع آب مانند ردپای آب، آب مجازی و بهره‌وری اقتصادی-فیزیکی، امکان تحلیل پیوند آب و معیشت در سطوح خرد و کلان را در مطالعات اخیر، فراهم کردهاند. در نهایت، شاخص‌های نهادی و تاب‌آوری مانند سطح مشارکت ذی‌نفعان، انعطاف‌پذیری نهادی و ظرفیت تاب‌آوری سیستم‌های محلی، افق جدیدی برای درک پایداری اجتماعی-ساختاری در ارزیابی کفایت آب ایجاد کرده‌اند. از آنجاییکه محدودیت‌هایی مانند کمبود داده‌های دقیق، عدم هماهنگی نهادی و چالش‌های محیطی، روند ارزیابی را پیچیده می‌سازد، ترکیب شاخص‌ها و مدل‌ها با در نظر گرفتن ویژگی‌های خاص مناطق خشک و نیمه‌خشک، ازجمله ایران، برای ارائه ارزیابی دقیق‌تر و کاربردی‌تر کفایت منابع حیاتی است. به‌علاوه، تاکید بر ابعاد نهادی-اجتماعی، ریسک و تاب‌آوری، به درک عمیق‌تر و جامع‌تر این مسئله کمک می‌کند و زمینه‌ساز توسعه سیاست‌ها و راهبردهای پایدار مدیریت منابع آب می‌شود. نتیجه‌گیری: برای ارتقاء کارایی ارزیابی‌ها، نیاز به داده‌های میدانی به‌روز، چارچوب‌های مفهومی منسجم متناسب با منطقه مورد مطالعه و همکاری بین‌بخشی وجود دارد. پژوهش‌های آینده باید به سمت توسعه شاخص‌های پویا و مدل‌های یکپارچه بر اساس داده‌های واقعی حرکت کنند تا بتوانند پاسخگوی نیازهای متغیر آبخیزنشینان در مناطق خشک و نیمه‌خشک باشند و به تضمین امنیت آبی پایدار کمک کنند. این مطالعه می‌تواند به مدیران و سیاست‌گذاران منابع آب در بهبود تصمیم‌گیری و مدیریت پایدار کمک نماید.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_729267_5dd0d1102bfe3214a737680411083072.pdf