دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 مقالات آماده انتشار 2026 02 15 Analysis of Factors Affecting the Adaptation of Iranian Agricultural Communities to Natural Hazards (Theoretical Foundations, Applied Dimensions and Factor Analysis) واکاوی عوامل موثر بر سازگاری جوامع کشاورزی ایران در برابر مخاطرات طبیعی (مبانی نظری، ابعاد کاربردی و تحلیل عوامل) 734255 10.22034/iwm.2026.2049986.1201 FA اردشیر مصباح گروه توسعة کشاورزی، گروه ترویج، ارتباطات و توسعة روستایی، دانشکدة کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران 0000-0003-0239-2266 شادعلی توحیدلو گروه توسعة کشاورزی، گروه ترویج، ارتباطات و توسعة روستایی، دانشکدة کشاورزی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران 0000-0001-9431-2336 اسماعیل کرمی دهکردی گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکدة کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0003-4768-7084 امین صالح پور جم پژوهشکدة حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0002-4599-1480 توفیق سعدی گروه اقلیم‌شناسی در برنامه‌ریزی محیطی، دبیر کمیتة تحقیقات شرکت آب منطقه‌ای استان البرز، کرج، ایران 0009-0008-4894-674X Journal Article 2025 01 07 Extended Abstract Introduction: Iran’s unique spatial-geographical context renders it highly vulnerable to natural hazards, including floods and droughts. The aim of the present study is to investigate the factors affecting the adaptation of Iranian agricultural communities to natural hazards with an emphasis on floods and droughts (single-hazard studies) and studies on the combination of these hazards (combined studies) occurring in different regions of Iran. Materials and methods: The method of this research is systematic analysis, which is a type of qualitative research method based on secondary sources and is used to examine phenomena and identify categories based on research literature. In previous studies, the concepts of "adaptation" and "adaptation capacity" have often been examined in a well-known analytical framework (concept analysis), but in this study, first the theoretical foundations related to adaptation and its capacity were studied based on a review of relevant sources and literature, and then, using conceptual methodology and systematic analysis, related research conducted in the country in the form of articles, dissertations, and theses included in the databases of Scientific Information Database (SID), Iranian Research Institute for Information Science and Technology (IranDoc), Iran's Publications Database (Magiran), Civilica and Google Scholar were analyzed using Nvivo12 software and in three stages: creating information categories (open coding), selecting one of these categories and placing it in a relationship model (axial coding), and then inferring a classification using the internal relationships of these categories (coding). “Selective” was conducted and factors affecting the adaptation of Iranian agricultural communities to natural hazards were identified. Results and Discussion: The first studies conducted in the field of adaptation in Iran were mostly articles in 1989 in the "Iranian Journal of Agricultural Science" and mostly master's thesis in 2000 at Al-Zahra University, but adaptation studies in the field of natural hazards, especially in rural areas and agricultural communities, have a short life; so that the results obtained from these studies in Iran began in the early 1990s. Based on the inclusion and exclusion criteria, after scientific filtering, 80929 scientific documents, 51 articles and thesis were included in the review process. The highest frequency was related to the "Google Scholar" database and the lowest frequency was related to the "Magiran" database. The highest and lowest number of studies conducted were in 2011 and 2024 (7 studies in each year) and in 2015 (one study), respectively. The most of the studies data were analyzed using statistical tests. ArcGIS software was used to georeference the data and spatially display the data for zoning in the study areas. In the analysis stage and also the interpretation of the output of the documents, three stages were performed: open coding, axial coding, and selective coding in the NVivo12 software environment. The data analysis process in the open coding stage ultimately led to the extraction of 72 concepts, 31 subcategories, and 7 main categories, which include the factors of "educational-extension", "knowledge", "institutional", "technical-infrastructure", "economic", "social", and "agricultural". Conclusion: The results indicate that statistical tests have the highest frequency and the use of analytical techniques has the lowest frequency in the field of study methods of the statistical sample of the research. Also, the most studies conducted in the field of adaptation are in the field of drought and the least studies conducted in the field of flood studies, and social factors (with a frequency of 20.5%) have the highest and educational-promotional factors (with a frequency of 4.3%) have the lowest impact on the adaptation of rural communities in Iran to natural hazards. This indicates that relevant local, provincial and national institutions can increase the level of adaptation of rural communities to natural hazards by developing infrastructure and social capital such as participation, trust, interaction, etc., and make them resilient to such hazards. چکیده مبسوط مقدمه: کشور ایران به دلیل واقع شدن در ساختارهای مکانی - فضایی ویژه، همواره بحران‌های طبیعی زیادی را متحمل شده و به‌عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین نقاط جهان در برابر مخاطرات محیطی شناخته می‌شود. هدف پژوهش حاضر، واکاوی عوامل موثر بر سازگاری جوامع کشاورزی ایران در برابر مخاطرات طبیعی با تاکید بر سیل و خشکسالی (پژوهش‌های تک مخاطره) و مطالعات در مورد ترکیبی از این مخاطرات (پژوهش‌های ترکیبی) به وقوع پیوسته در مناطق مختلف ایران است. مواد و روش‌ها: روش این پژوهش، تحلیل نظام‌مند است که یکی از انواع روش تحقیق کیفی و مبتنی بر منابع ثانویه بوده و برای بررسی پدیده‌ها و شناسایی مقوله‌ها براساس ادبیات پژوهش مورد استفاده قرار می‌گیرد. در مطالعات قبلی، غالباً مفاهیم "سازگاری" و "ظرفیت سازگاری" را در یک چارچوب تحلیلی شناخته شده (تجزیه و تحلیل مفهوم) بررسی کرده‌اند، اما در این پژوهش، ابتدا مبانی نظری مرتبط با سازگاری و ظرفیت آن مبتنی بر مرور منابع و ادبیات مربوطه مورد مطالعه قرار گرفت و سپس با استفاده از روش‌شناسی مفهومی و به‌کارگیری تحلیل نظام‌مند، پژوهش‌های مرتبط انجام شده در کشور در قالب مقالات، رساله‌ها و پایان‌نامه‌های درج شده در پایگاه‌های اطلاعاتی "مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)"، "پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (IranDoc)"، "بانک اطلاعات نشریات کشور (Magiran)"، "مرجع دانش (Civilica)" و "گوگل اسکالر (Google Scholar)" با بهره‌گیری از نرم‌افزار Nvivo12 و طی سه مرحله ایجاد طبقات اطلاعاتی (کدگذاری باز)، انتخاب یکی از این طبقات و قراردادن آن در یک مدل روابط (کدگذاری محوری) و سپس استنباط یک طبقه‌بندی با استفاده از روابط درونی این طبقات (کدگذاری انتخابی) انجام گردیده و عوامل موثر بر سازگاری جوامع کشاورزی ایران در برابر مخاطرات طبیعی شناسایی شدند. زمین مرجع نمودن داده‌ها و نمایش فضایی جهت پهنه‌بندی در حوزه‌های مورد مطالعه نیز با استفاده از نرم‌افزار ArcGIS صورت گرفت. نتایج و بحث: اولین مطالعات صورت گرفته در زمینه‌ی سازگاری در ایران، به‌صورت مقاله در سال 1368 در "مجله علوم کشاورزی ایران" و در قالب پایان‌نامه کارشناسیارشد نیز در سال 1379 در دانشگاه الزهرا صورت پذیرفته است، اما مطالعات سازگاری در زمینه‌ی مخاطرات طبیعی، به‌خصوص در مناطق روستایی و جوامع کشاورزی از عمر کوتاهی برخوردار می‌باشند؛ به‌گونه‌ای که آغاز نتایج به‌دست آمده از این مطالعات در ایران، از ابتدای دهه 1390 هجری شمسی می‌باشد. براساس ملاک‌های ورود و خروج، پس از پالایش علمی 80929 سند علمی، 51 مقاله و پایان‌نامه وارد فرآیند بررسی گردید. بیش‌ترین فراوانی مربوط به پایگاه اطلاعاتی "گوگل‌اسکالر" و کم‌ترین فراوانی مربوط به پایگاه اطلاعاتی "مگیران" بود. بیش‌ترین و کم‌ترین پژوهش‌های صورت گرفته به ترتیب در سال‌های 1402 و 1400 (در هر سال 7 پژوهش) و در سال 1394 (یک پژوهش) بود. داده‌های اغلب پژوهش‌های مورد مطالعه با استفاده از آزمون‌های آماری مورد تحلیل قرار گرفته بود. در مرحله تجزیه و تحلیل و همچنین تفسیر خروجی اسناد طی سه مرحله کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی در محیط نرم‌افزار NVivo12 انجام شده و فرایند تحلیل داده‌ها در مرحله کدگذاری باز، درنهایت به استخراج 72 مفهوم، 31 خرده مقوله و 7 مقوله اصلی منجر شد که این مقوله‌ها شامل عوامل "آموزشی – ترویجی"، "دانش"، "نهادی"، "فنی - زیرساختی"، "اقتصادی"، "اجتماعی" و "زراعی" میباشند. <span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-themecolor: text1; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">نتیجه‌گیری: <span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">نتایج به‌دست آمده حاکی از آن است که آزمون<span style="font-size: 9.5pt; font-family: 'Cambria',serif; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">‌<span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">های آماری، بیشترین فراوانی و استفاده از تکنیک<span style="font-size: 9.5pt; font-family: 'Cambria',serif; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">‌<span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">های تحلیلی، کمترین فراوانی را در زمینه روش<span style="font-size: 9.5pt; font-family: 'Cambria',serif; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">‌<span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">های مطالعه نمونه آماری پژوهش به خود اختصاص داده<span style="font-size: 9.5pt; font-family: 'Cambria',serif; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">‌<span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">اند. همچنین بیشترین مطالعات صورت گرفته در زمینه‌ی سازگاری، در حیطه‌ی خشکسالی و کمترین مطالعات صورت گرفته در حیطه مطالعات سیل می‌باشد و عوامل اجتماعی (با 5/20 درصد فراوانی) بیشترین و عوامل آموزشی - ترویجی <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">(با 3/4 درصد فراوانی)<span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 9.5pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;"> کمترین تاثیر را بر روی سازگاری جوامع روستایی ایران در برابر مخاطرات طبیعی داشته است. این موضوع نشان‌دهنده آن است که نهادهای محلی، استانی و کشوری ذیربط می‌توانند با توسعه‌ی زیرساخت‌ها و سرمایه‌های اجتماعی نظیر مشارکت، اعتماد، تعامل و...، سطح سازگاری جوامع روستایی در برابر مخاطرات طبیعی را افزایش داده و باعث تاب‌آور شدن آن‌ها در برابر اینگونه مخاطرات گردند.