دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 مقالات آماده انتشار 2025 12 15 Farmers' Adaptation to Climate Change in Iran: A Bibliometric Analysis Based on International Sources سازگاری کشاورزان با تغییر اقلیم در ایران: تحلیلی کتاب‌سنجی بر پایه منابع بین‌المللی 732638 10.22034/iwm.2025.2068029.1245 FA سعید برخوری گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه جیرفت، جیرفت، ایران Journal Article 2025 08 05 Extended Abstract Introduction: Climate change stands as one of the most critical environmental challenges of the 21st century, with profound implications for natural resources and the agricultural sector. It disrupts established climate patterns, directly threatening water sustainability, soil fertility, and the ecological cycles that underpin agricultural production. Globally, rising temperatures, shifting precipitation regimes, prolonged droughts, and the increased frequency of extreme weather events like floods and heatwaves jeopardize agricultural yields. According to the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), global temperatures have already increased by approximately 1.1°C since pre-industrial times and could exceed 4°C by the century's end if current trends continue. Such changes are projected to reduce yields of staple crops such as wheat, rice, and maize by 10 to 25 percent in some regions by 2050, with disproportionate impacts on developing nations reliant on subsistence farming. Iran, with its predominantly arid and semi-arid climate, is highly vulnerable. The country faces reduced precipitation, rising temperatures, recurrent droughts, and the depletion of surface and groundwater resources. These climatic stressors endanger agricultural productivity, rural livelihoods, and national food security, presenting multidimensional environmental, economic, and social challenges. This study employs a systematic bibliometric analysis to map and evaluate the international scientific literature on Iranian farmers' adaptation to climate change, addressing key quantitative, qualitative, conceptual, and geographic research questions. Materials and methods: This research utilizes a systematic bibliometric analysis to map and evaluate the international scientific literature concerning Iranian farmers' adaptation to climate change. The focus on internationally indexed sources ensures methodological rigor and global scientific representation. A two-stage systematic search was conducted to identify relevant publications. First, a general search combining terms for adaptation, climate change, and Iran yielded 384 documents, including research articles, reviews, conference proceedings, and books. Second, a refined search incorporating agriculture and farmer-specific terms narrowed the corpus to 140 publications. The bibliographic data from these publications were imported into VOSviewer software for quantitative analysis. Techniques such as co-authorship and keyword co-occurrence analysis were applied to uncover collaboration networks, identify prolific authors and countries, and trace thematic trends and conceptual evolution. This quantitative bibliometric approach provides a data-driven overview of the research landscape, revealing knowledge gaps, methodological tendencies, and priority topics within this critical domain. Results and Discussion: The findings indicate that scientific production on Iranian farmers' climate adaptation has followed a steadily increasing trend, with international collaborations enhancing both methodological quality and policy relevance. Thematically, most studies have focused on individual and socio-economic factors, vulnerability assessments, and behavioral models, although a significant portion (25%) lacked a clear theoretical framework. Geographically, research has been concentrated in agriculturally intensive and climate-vulnerable provinces such as Khuzestan, Fars, and Azerbaijan. The analysis identified a wide range of adaptive behaviors among farmers, including adjustments to planting dates, the adoption of drought-resistant seeds, improved water management practices (e.g., drip irrigation, rainwater harvesting), the use of innovative technologies like precision agriculture, engagement with economic mechanisms such as crop insurance, participation in educational interventions via extension services, and responses influenced by psychosocial factors like risk perception and self-efficacy. Conclusion: This bibliometric analysis provides a comprehensive, data-driven overview of international research on Iranian farmers' adaptation to climate change, illuminating publication trends, key contributors, collaborative networks, dominant themes, and geographic focus areas. The findings highlight the multifaceted nature of adaptation, underscoring the necessity of integrating social, economic, and environmental factors while also pointing to a need for more robust theoretical frameworks to guide future empirical work. The study reveals significant regional research disparities, advocating for targeted investigations in understudied provinces. Furthermore, the results emphasize the critical role of international cooperation in elevating research quality and policy relevance. These insights can inform strategic planning for climate adaptation policies tailored to Iran's diverse agro-ecological contexts, ultimately supporting resilient agricultural development in the face of ongoing climatic shifts. چکیده مبسوط مقدمه: تغییر اقلیم یکی از مهمترین تهدیدهای زیست‌محیطی قرن بیست و یکم محسوب می‌شود که تأثیرات عمیقی بر منابع طبیعی و به‌ویژه بخش کشاورزی دارد. این پدیده با تغییر الگوهای اقلیمی، مستقیماً بر پایداری منابع آبی، حاصلخیزی خاک و چرخه‌های بوم‌شناختی که برای تولید کشاورزی حیاتی هستند، اثر می‌گذارد. در سطح جهانی، افزایش میانگین دمای هوا، تغییر در الگوهای بارندگی، تداوم دوره‌های خشکسالی، کاهش ذخایر آب و افزایش دفعات و شدت حوادث حدی نظیر سیل و موج‌های گرما، موجب تهدید بازده محصولات کشاورزی شده‌اند. بر اساس گزارش هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC)، دمای جهانی از زمان پیش از صنعتی شدن تاکنون حدود 1/1 درجه سانتی‌گراد افزایش‌یافته است و اگر روند کنونی ادامه یابد، ممکن است تا پایان قرن از ۴ درجه سانتی‌گراد فراتر رود. این تغییرات می‌تواند بازده محصولات اساسی مانند گندم، برنج و ذرت را تا سال ۲۰۵۰ در برخی مناطق بین ۱۰ تا ۲۵ درصد کاهش دهد. این مسئله به‌ویژه کشورهایی را که به کشاورزی معیشتی وابسته‌اند، به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. ایران که عمدتاً دارای اقلیم خشک و نیمه‌خشک است، به‌شدت در برابر این تأثیرات آسیب‌پذیر است؛ چرا که کاهش بارندگی، افزایش دما، خشکسالی‌های مکرر و کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی را تجربه می‌کند. این فشارهای اقلیمی تولید کشاورزی، معیشت روستایی و امنیت غذایی ملی را تهدید می‌کند و درنتیجه چالش‌هایی چندبعدی در زمینه‌های زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی برای کشور به وجود می‌آورد. مطالعه حاضر با رویکردی نظام‌مند به بررسی ادبیات علمی انتشار یافته در مجلات بین‌المللی درباره سازگاری کشاورزان ایرانی با تغییر اقلیم می‌پردازد و مجموعه‌ای از پرسش‌های کلیدی تحقیق را در ابعاد کمی، کیفی، مفهومی و جغرافیایی بررسی می‌کند. مواد و روش‌ها: این مطالعه از روش تحلیل کتاب‌سنجی نظام‌مند برای ترسیم و ارزیابی ادبیات علمی بین‌المللی مربوط به سازگاری کشاورزان ایرانی با تغییر اقلیم بهره گرفته است. تمرکز بر منابع نمایه شده بین‌المللی، تضمین‌کننده دقت علمی و بازنمایی جهانی است. فرآیند جست‌وجو در دو مرحله انجام شد. ابتدا با ترکیب کلیدواژه‌های مرتبط با «سازگاری»، «تغییر اقلیم» و «ایران» در ۳۸۴ سند شامل مقاله‌های پژوهشی، مروری و کنفرانسی، یادداشت‌های تخصصی و کتاب‌های تخصصی شناسایی شد. در مرحله دوم، جست‌وجو با افزودن واژه‌های «کشاورزی» و «کشاورزان» محدودتر شد و در نهایت ۱۴۰ سند انتخاب گردید. داده‌های استخراج شده از پایگاه داده اسکوپوس برای انجام کتاب‌شناختی به نرم‌افزار VOSviewer وارد شد تا تحلیل محتوای کمی شامل هم‌نویسندگی و هم‌رخدادی واژگان کلیدی انجام گیرد. این تحلیل به شناسایی شبکه‌های همکاری، نویسندگان و کشورهای پرکار، روندهای موضوعی و تکامل مفهومی کمک کرد. روش کتاب‌سنجی کمی با تحلیل محتوا ترکیب شد تا نمایی جامع از چشم‌انداز پژوهش‌ها، شکاف‌های دانشی، روندهای روش‌شناختی و موضوعات اولویت‌دار در این حوزه حیاتی ارائه شود. نتایج و بحث: یافته‌ها نشان داد تولید علمی در زمینه سازگاری کشاورزان ایرانی با تغییر اقلیم روندی افزایشی داشته و همکاری‌های بین‌المللی کیفیت روش‌شناسی و ارتباط با سیاست‌گذاری در این حوزه را ارتقا داده است. بیشتر مطالعات انجام شده بر عوامل فردی و اجتماعی–اقتصادی، آسیب‌پذیری و مدل‌های رفتاری متمرکز بوده‌اند، هرچند ۲۵ درصد آن‌ها فاقد چارچوب نظری مشخص‌اند. از نظر جغرافیایی نیز تمرکز بر استان‌های کشاورزی‌محور و آسیب‌پذیر مانند خوزستان، فارس و آذربایجان بوده است. همچنین، رفتارهای سازگاری کشاورزان شامل اقداماتی مانند تغییر تاریخ کاشت و بذرهای مقاوم، مدیریت منابع آب (آبیاری قطره‌ای، جمع‌آوری آب باران)، فناوری‌های نوین (کشاورزی دقیق)، سازوکارهای اقتصادی (بیمه و حمایت مالی)، مداخلات آموزشی (ترویج کشاورزی) و عوامل روان‌شناختی–اجتماعی (ادراک ریسک و خودکارآمدی) بوده است. <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">نتیجه‌گیری: <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">این تحلیل کتاب‌سنجی، تصویری جامع و مبتنی بر داده از پژوهش‌های بین‌المللی درباره سازگاری کشاورزان ایرانی با تغییر اقلیم ارائه می‌دهد و روندهای انتشاراتی، پژوهشگران کلیدی، شبکه‌های همکاری، موضوعات غالب و مناطق جغرافیایی متمرکز را روشن می‌سازد<span style="font-size: 9.0pt; mso-bidi-font-size: 10.0pt; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">.<span dir="RTL" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;"> <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">یافته‌ها به ماهیت چندوجهی سازگاری اشاره دارند و اهمیت ادغام عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی در پژوهش‌ها را یادآور می‌شوند. همچنین، نابرابری منطقه‌ای در پژوهش‌ها آشکار است و انجام مطالعات هدفمند در استان‌های کمتر مطالعه‌شده توصیه می‌گردد<span style="font-size: 9.0pt; mso-bidi-font-size: 10.0pt; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">.<span dir="RTL" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;"> <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">علاوه بر این، نتایج این مطالعه بر نقش حیاتی همکاری‌های بین‌المللی در ارتقای کیفیت علمی و کاربردی بودن پژوهش‌ها برای سیاست‌گذاری تأکید می‌کند. این یافتهها می‌توانند به بهبود برنامه‌ریزی راهبردی در زمینه سیاست‌های سازگاری اقلیمی متناسب با شرایط اکولوژیکی متنوع ایران کمک کرده و توسعه پایدار کشاورزی را در برابر تغییرات اقلیمی در حال وقوع تقویت نمایند<span style="font-size: 9.0pt; mso-bidi-font-size: 10.0pt; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">.