دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 5 4 2026 02 20 Identifying and prioritizing strategies for managing the Tanghebostanak watershed in Fars Province using the SWOT-QSPM model شناسایی و اولویتبندی راهبردهای مناسب مدیریت حوزه آبخیز تنگبستانک استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM 1 17 724408 10.22034/iwm.2025.2056976.1216 FA سید مسعود سلیمان پور بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران 0000-0002-7389-6448 جمال مصفائی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0002-6494-5797 امین صالح پور جم پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0002-4599-1480 Journal Article 2025 04 02 Extended Abstract Introduction: The SWOT model easily assesses the strengths, weaknesses, opportunities, and threats in a watershed and provides solutions that are consistent with the realities and capabilities of the watershed. This model is one of the group decision-making models designed to determine long-term or short-term strategies and to make major decisions and various issues and topics. To this end, this study identified and prioritized strategies for management in the Tanghebostanak watershed, located in the northwest of Fars Province, using the integrated SWOT-QSPM model. Materials and methods: Field surveys were conducted to identify strengths, weaknesses, opportunities, and threats (SWOT). Through multiple meetings and brainstorming sessions with 24 subject-matter experts, both internal and external factors were identified, and a SWOT matrix was constructed. Management strategies were then developed based on these factors. The relative importance of each factor was assessed using the AHP. Internal and external factor scores were determined using a five-point Likert scale questionnaire, completed by two groups: experts and local watershed residents. The questionnaire's validity was confirmed by a panel of experts after finalizing the SWOT matrix. Responses were categorized using ordinal variables aligned with the Likert scale. The statistical population included 24 experts and 35 informed local residents. The reliability of the questionnaire was assessed using Cronbach’s alpha. Weighted scores were calculated, the strategic position of the watershed was determined, and the overall attractiveness of each strategy was evaluated to prioritize management strategies. Results and Discussion: A total of 14 internal factors (7 strengths and 7 weaknesses) and 10 external factors (5 opportunities and 5 threats) were identified, resulting in 12 strategies: 3 aggressive (SO), 3 conservative (WO), 3 competitive (ST), and 3 defensive (WT). Among these, "suitable soil" (S2) with a weighted score of 1.2 was identified as the most significant strength, while "soil erosion caused by human activities" (W2), scoring 1.044, was the most significant weakness. The most notable opportunity was "the willingness of surrounding counties to develop nature tourism" (O3), with a score of 1.35. Conversely, "complex and time-consuming administrative procedures for land transfer" (T5), with a score of 0.944, emerged as the most critical threat. The total weighted scores were as follows: strengths (3.383), weaknesses (3.317), opportunities (3.66), and threats (3.225). Internal and external factor scores were 0.066 and 0.435, respectively. These results highlight the dominance of strengths over weaknesses and opportunities over threats, indicating the need for a balanced approach incorporating all four strategic types. The results of the QSPM in prioritizing strategies indicate that strategies SO3 (beekeeping development), ST3 (improvement of agricultural production insurance services), and WT2 (long-term transfer of national lands for the development of tourism, medicinal plants, and beekeeping), with overall attractiveness of 20.296, 18.515, and 18.238, respectively, are the best strategies for managing the Tanghebostanak watershed in Fars province. Conclusion: Supporting new economic activities in the watershed is essential. This support should include raising public awareness, providing financial assistance, insuring emerging services, securing land, and simplifying bureaucratic processes. Since rangelands dominate the watershed’s landscape, their restoration—particularly through proper grazing management—can significantly reduce soil erosion and landslides. Participatory watershed management is crucial for coordinated efforts among relevant institutions, mitigating fragmented governance. It is strongly recommended that policies prioritize the long-term lease of national lands, legal reforms, and facilitation measures to promote tourism, medicinal plant cultivation, and beekeeping. Additionally, protecting rangelands and preventing land-use change should be high on the agenda. Educating residents about the importance of watershed management, building their capacity for implementation and stewardship, and fostering collaboration with local cooperatives are among the key strategies for sustainable development in the Tanghebostanak watershed. چکیده مبسوط مقدمه: مدل SWOT بهراحتی نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدهای موجود در یک حوزه آبخیز را بهدقت ارزیابی میکند و راهکارهایی توأم با واقعیات و تواناییهای آبخیز، ارائه میدهد. این مدل، ازجمله مدلهای تصمیمگیری گروهی است که به منظور تعیین استراژی بلندمدت یا کوتاهمدت و ایجاد تصمیمات بزرگ و مسائل و موضوعات مختلف، طراحی شده است. به این منظور، در این پژوهش اقدام به شناسایی و اولویتبندی راهبردهای مناسب مدیریت در حوزه آبخیز تنگبستانک واقع در شمالغرب استان فارس با استفاده از مدل SWOT-QSPM شده است. مواد و روش‌ها: در این تحقیق بررسیهای میدانی برای تعیین نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصتها و تهدیدها انجام گردید و با برگزاری جلسات متعدد و ایجاد طوفان فکری با 24 کارشناس خبره، اقدام به شناسایی عوامل درونی و بیرونی و تدوین ماتریس SWOT شد. همچنین نسبت به تدوین راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصتها و تهدیدها اقدام شد. تعیین اوزان نسبی عوامل هر یک از بخش‌های نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها با بکارگیری تکنیک تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) انجام شد. سپس نسبت به تعیین امتیاز عوامل درونی و بیرونی اقدام شد. در این خصوص، ابزار اندازهگیری برای تعیین امتیاز عوامل داخلی و خارجی، پرسشنامه طیف لیکرت پنج‌طبقه‌ای بود که توسط دو جامعه آماری کارشناسان و آبخیزنشینان تکمیل شد. روایی پرسشنامه پس از تعیین عوامل داخلی و خارجی و نهایی شدن ماتریس SWOT، مبتنی بر نظرات کارشناسان خبره به تأیید نهایی رسید. متغیرهای پرسشنامه مبتنی بر روش کدگذاری چندپاسخی، از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت بود. برای دستیابی به نظرات جوامع محلی نیز پرسشنامهها توسط 35 نفر از افراد مطلع و باتجربه تکمیل شد. همچنین بهمنظور بررسی میزان پایایی پرسشنامهها، از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. محاسبه امتیاز وزنی عوامل مختلف، ارزیابی عوامل درونی و بیرونی، ترسیم نمودار موقعیت راهبردی آبخیز و محاسبه جذابیت کلی هر راهبرد محاسبه و اولویتبندی راهبردهای مدیریت آبخیز مبتنی بر مقادیر جذابیت نهایی راهبردها تعیین شدند. نتایج و بحث: با توجه به 14 عامل داخلی (هفت نقطه قوت و هفت نقطه ضعف) و 10 عامل خارجی (پنج فرصت و پنج تهدید)، 12 راهبرد، مشتمل بر سه راهبرد تهاجمی، سه راهبرد محافظه‌کارانه، سه راهبرد رقابتی و سه راهبرد تدافعی شناسایی شدند. نتایج ارزیابی عوامل داخلی و خارجی بیانگر آن است که "خاک مناسب" (S2)، با امتیاز وزنی 2/1، مهم‌ترین نقطه قوت، "فرسایش خاک ناشی از فعالیتهای انسانی" (W2)، با امتیاز وزنی 044/1، مهم‌ترین نقطه ضعف، "تمایل شهرستانهای اطراف برای طبیعتگردی در این آبخیز"، با امتیاز وزنی 35/1 (O3) مهم‌ترین فرصت، و "فرآیندهای اداری پیچیده و زمانبر واگذاری اراضی ملی" با امتیاز وزنی 944/0 (T5) مهم‌ترین تهدید برای حوزه آبخیز تنگبستانک استان فارس محسوب می‌شوند. نتایج نشان داد مجموع امتیازات وزنی نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها به‌ترتیب برابر با 383/3، 317/3، 66/3 و 225/3 است. برآیند عوامل داخلی و خارجی بهترتیب برابر با 066/0 و 435/0 محاسبه شد. با توجه به برتری نسبی نقاط قوت بر نقاط ضعف و نیز فرصت‌ها بر تهدیدها، تأمین اهداف مدیریتی در این حوزه آبخیز مستلزم توجه به هر چهار نوع راهبرد تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی میباشد. نتایج ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمّی (QSPM) در اولویت‌بندی راهبردها بیانگر آن است که راهبردهای SO3 (توسعه زنبورداری)، ST3 (ارتقاء خدمات بیمه تولیدات کشاورزی) و WT2 (واگذاری بلندمدت اراضی ملی بهمنظور توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری)، بهترتیب با جذابیت‌های کلی 296/20، 515/18 و 238/18، بهترین راهبردهای مدیریت حوزه آبخیز تنگبستانک استان فارس هستند. نتیجه‌گیری: نیاز است حمایت‌های ویژهای برای راه‌اندازی فعالیت‌های جدید اقتصادی در این حوزه آبخیز انجام پذیرد. ازجمله این حمایت‌ها می‌توان به ارتقای سطح آگاهی اهالی منطقه، تسهیلات مالی، بیمه خدمات جدید آبخیز، تأمین اراضی موردنیاز، و کاهش تشریفات اداری پیچیده اشاره کرد. ازآنجاکه مراتع، بخش عمده سطح اراضی این حوزه آبخیز را تشکیل داده است؛ راهبرد احیای مراتع، بهویژه رعایت اصول چرای دام میتواند فرسایش خاک و زمین لغزش را کاهش داده و در نتیجه بهبود سلامت آبخیز را در پی داشته باشد. همچنین مدیریت مشارکتی آبخیز، باعث فعالیت هماهنگ سازمان‌های ذیربط شده و بنابراین بخشی‌نگری ناشی از ساختار حاکمیت پراکنده آبخیز برطرف خواهد شد. پیشنهاد میشود بهطور جدی، واگذاری بلندمدت اراضی ملی و اصلاح قوانین و تسهیل امور برای توسعه گردشگری، گیاهان دارویی و زنبورداری و همچنین حفاظت از مراتع و جلوگیری از تغییر کاربری اراضی در دستور کار سیاستگذاران، برنامهریزان و مدیران این حوزه آبخیز قرار گیرد. اطلاعرسانی به آبخیزنشینان در خصوص اهمیت تدوین راهبردهای مدیریتی، افزایش توانمندی آبخیزنشینان با هدف اجرا و نگهداری و بهرهبرداری از طرحهای آبخیزداری، و ارتباط و همکاری شرکتهای تعاونی با ساکنان این آبخیز، از مهمترین موارد پیشنهادی در این خصوص میباشد.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_724408_c2f744ef775b1c8b0bcd59e3ead4bea4.pdf