دانشگاه ایلام مدیریت جامع حوزه های آبخیز 2783-4581 5 3 2025 11 22 Identifying and determining the role of human and environmental factors in watershed degradation (Case study: Ilam Dam watershed) شناسایی و تعیین نقش عوامل انسانی و محیطی در تخریب حوزه آبخیز (مطالعه موردی: حوزه آبخیز سد ایلام) 1 16 721897 10.22034/iwm.2025.2049954.1200 FA احسان فتحی گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران 0000-0001-7935-2364 محمد‌رضا اختصاصی گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران 0000-0003-2007-7059 علی طالبی گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران 0000-0001-9132-1026 جمال مصفایی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0002-6494-5797 Journal Article 2025 01 06 Extended Abstract Introduction: Watershed degradation is a critical environmental issue with significant impacts on water resources, local livelihoods, and ecosystem sustainability. These impacts include reduced water quality and quantity, soil erosion, decreased agricultural productivity, and disrupted ecological balance. The Ilam Dam watershed, affected by land-use changes, overexploitation of natural resources, and unsustainable human activities, has faced numerous challenges in recent years. This study aims to identify and assess the roles of human and environmental factors in the degradation of the Ilam Dam watershed. <span style="font-size: 10.0pt; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; letter-spacing: -.5pt; mso-font-kerning: 1.0pt; mso-ligatures: standardcontextual; mso-bidi-language: FA;">Materials and methods: To achieve this, the study began with a comprehensive review of scientific literature to understand the factors contributing to watershed degradation. Additionally, consultations with local experts and residents were conducted to incorporate their insights and experiences. Field research, on-site visits, and analysis of previous studies and reports were also integral to identifying degradation factors. Two main categories of factors were identified: environmental and human-induced. Environmental factors included climate change, physiography, geology (rock type), and tectonics, with a total of 12 indicators. Human-induced factors encompassed high population growth and migration, infrastructure and settlement development, livestock farming, and agriculture, with 25 indicators. These indicators reflect the impacts of agricultural activities, infrastructure development, and land-use changes driven by population growth. The Analytical Hierarchy Process (AHP) and Expert Choice software were used to weigh and prioritize these factors. Expert judgments were collected through questionnaires distributed to 10 experts and university faculty members, providing accurate weights for each factor and indicator. These results formed the basis for developing strategies and management solutions to mitigate degradation and enhance the health of the Ilam Dam watershed. Results and Discussion: The analysis revealed that climate change, with a weight of 0.550, was the most influential environmental factor contributing to watershed degradation. Among its indicators, drought (weight: 0.708) was the most critical, significantly affecting precipitation and water resources. In the physiography sub-criterion, steep slopes (weight: 0.723) were identified as a primary factor, increasing soil erosion and surface runoff. In geology, erosion-prone formations (weight: 0.708) accelerated soil erosion and land vulnerability. In tectonics, fracture density (weight: 0.731) reduced land stability and exacerbated degradation. Among human-induced factors, agriculture (weight: 0.566) was the most influential. Encroachment on natural resources and land conversion (weight: 0.337) were significant under high population growth and migration. The expansion of residential areas (weight: 0.651) was a key indicator in infrastructure development. Input consumption in livestock farming (weight: 0.416) and excessive water extraction in agriculture (weight: 0.395) also significantly impacted the watershed's natural resources and environmental health. These findings provide essential guidelines for planning and managing natural resources in the Ilam Dam watershed. Conclusion: This study highlights climate change and agriculture as the most significant environmental and human factors, respectively, driving the degradation of the Ilam Dam watershed. These findings underscore the need for improved natural resource management and sustainable strategies to mitigate these impacts. Comprehensive management programs are recommended to address climate change effects, enhance agricultural practices, and prevent further degradation. This research serves as a valuable guide for policymakers and managers in protecting and managing the Ilam Dam watershed effectively. چکیده مبسوط مقدمه: تخریب حوزه‌های آبخیز یکی از معضلات کلیدی محیط<span dir="LTR" style="font-size: 9.0pt; mso-bidi-font-size: 10.0pt; font-family: 'Calibri',sans-serif; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; mso-themecolor: text1;">‌زیست است که اثرات ناگواری بر منابع آبی، معیشت جوامع محلی، و پایداری اکوسیستم‌ها دارد. این تأثیرات مخرب شامل کاهش کیفیت و کمیت منابع آبی، فرسایش خاک، افت تولیدات کشاورزی و در نهایت برهم خوردن تعادل زیستی و اکولوژیکی منطقه است. حوزه آبخیز سد ایلام نیز به دلیل عواملی چون تغییرات کاربری زمین، افزایش بهره‌برداری از منابع طبیعی، و فعالیت‌های انسانی ناپایدار از این اثرات مستثنی نبوده و در سال‌های اخیر با مشکلات فراوانی مواجه شده است. این مقاله با هدف شناسایی و تعیین نقش عوامل انسانی و محیطی در تخریب حوزه آبخیز سد ایلام انجام گرفته است. مواد و روش‌ها: <span dir="LTR" lang="FA" style="font-size: 9.0pt; mso-bidi-font-size: 10.0pt; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; mso-themecolor: text1; mso-bidi-language: FA;"> در ابتدا منابع علمی متعددی مورد بررسی قرار گرفت تا شناخت دقیق‌تری از عوامل تخریب حوزه آبخیز سد ایلام حاصل شود. همچنین جلسات متعددی با کارشناسان محلی و ساکنان منطقه برگزار گردید. بررسی مطالعات و گزارش‌های کارشناسی پیشین و همچنین پژوهش‌ها و بازدیدهای میدانی نیز از دیگر مراحل شناسایی عوامل تخریب به شمار می‌روند. این بررسی‌ها منجر به شناسایی دو گروه کلی از عوامل، شامل عوامل محیطی و عوامل انسانی تخریب در حوزه آبخیز سد ایلام شد. در بخش عوامل محیطی، چهار زیر معیار مهم شامل تغییر اقلیم، فیزیوگرافی، زمین‌شناسی (جنس سنگ) و زمین<span dir="LTR" style="font-size: 9.0pt; mso-bidi-font-size: 10.0pt; font-family: 'Calibri',sans-serif; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-font-family: 'B Nazanin'; color: black; mso-themecolor: text1;">‌ساخت و تکتونیک، و در مجموع ۱۲ شاخص به‌عنوان عوامل محیطی شناسایی شدند. در بخش عوامل انسانی نیز چهار زیرمعیار رشد جمعیت و مهاجرپذیری بالا، توسعه راه‌ها و سکونتگاه‌ها، دامداری و دامپروری و کشاورزی با در نظر گرفتن ۲۵ شاخص مرتبط بررسی شدند. این شاخص‌ها شامل اثرات فعالیت‌های کشاورزی، تخریب‌های ناشی از توسعه زیرساخت‌ها و تغییرات کاربری اراضی به دلیل رشد جمعیت بود. برای وزن‌دهی و اولویت‌بندی این عوامل از روش فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و نرم‌افزار Expert Choice استفاده شد. در این راستا، قضاوت‌های کارشناسی از طریق پرسشنامه با جامعه آماری ۱۰ نفر از خبرگان و اساتید دانشگاه جمع‌آوری گردید تا وزن هر یک از عوامل و شاخص‌ها به صورت دقیق تعیین شود. نتایج و بحث: بررسی و تحلیل زیرمعیارها و شاخص‌های مرتبط با معیار محیطی نشان داد که زیرمعیار تغییر اقلیم، با وزن 550/0، مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر تخریب حوزه آبخیز سد ایلام است. در این میان، شاخص خشکسالی با وزن 708/0 به‌عنوان مهم‌ترین شاخص این زیرمعیار شناخته شد. خشکسالی به دلیل کاهش بارش و تأثیر مستقیم بر منابع آب، به‌عنوان عاملی مهم در کاهش سلامت محیطی منطقه نقش دارد. همچنین، در بخش فیزیوگرافی، شاخص شیب زیاد منطقه با وزن 723/0 به‌عنوان عامل اصلی شناخته شد؛ چراکه شیب زیاد، پتانسیل فرسایش خاک و سرعت رواناب را افزایش می‌دهد. در زیرمعیار زمین‌شناسی نیز، سازندهای حساس به فرسایش با وزن 708/0 اهمیت بالایی دارند؛ وجود چنین سازندهایی فرسایش خاک را تسریع و آسیب‌پذیری زمین را بیشتر می‌کند. در زیرمعیار زمین‌ساخت و تکتونیک نیز، تراکم درز و شکاف با وزن 731/0 به‌عنوان شاخص مهم شناسایی شد که می‌تواند منجر به کاهش پایداری زمین و تشدید تخریب در نواحی مختلف حوزه آبخیز شود. نتایج تحلیل معیار انسانی نیز بیانگر آن است که زیرمعیار کشاورزی با وزن 566/0 به‌عنوان مهم‌ترین عامل در بین عوامل انسانی شناخته شده است. در این بخش، تخریب منابع طبیعی و همچنین تغییر کاربری اراضی طبیعی با وزن 337/0 بیشترین تأثیر را در زیرمعیار رشد جمعیت و مهاجرپذیری بالا داشته‌اند. روند افزایشی مناطق مسکونی با وزن 651/0 در زیرمعیار توسعه راه‌ها و سکونتگاه‌ها به‌عنوان شاخصی کلیدی محسوب می‌شود. مصرف نهاده‌ها در دامداری و دام‌پروری با وزن 416/0 و برداشت بی‌رویه آب در کشاورزی با وزن 395/0 نیز به‌عنوان شاخص‌های مهم در تخریب منابع طبیعی و کاهش سلامت محیطی حوزه آبخیز معرفی شده‌اند. <span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-themecolor: text1; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">نتیجه‌گیری: <span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 10.0pt; mso-ansi-font-size: 9.0pt; font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; color: black; mso-themecolor: text1; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">این مطالعه نشان داد که تغییر اقلیم و فعالیت‌های کشاورزی به‌ترتیب مهم‌ترین عوامل محیطی و انسانی تخریب حوزه آبخیز سد ایلام بودند. این نتایج نشان‌دهنده اهمیت توجه به مدیریت بهتر منابع طبیعی و اتخاذ راهکارهای پایدار برای کاهش تاثیرات منفی این عوامل است. پیشنهاد می‌شود برنامه‌های مدیریتی جامع‌تری برای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی و بهبود روش‌های کشاورزی و دیگر زیرمعیارها اعمال شود تا از تخریب بیشتر حوزه آبخیز سد ایلام جلوگیری شود. این تحقیق می‌تواند به‌عنوان راهنمایی برای سیاست‌گذاران و مدیران در راستای بهبود مدیریت و حفاظت از حوزه‌ آبخیز سد ایلام مورد استفاده قرار گیرد.

https://iwm.ilam.ac.ir/article_721897_b93240165011d5d481b40c00efd5e522.pdf