ارزیابی راهکارهای کنترل پدیده بیابان‌زایی با استفاده از مدل SWOT در دشت یزد- اردکان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری بیابان‌زدایی،‌ دانشکده منابع طبیعی،‌ دانشگاه تهران، کرج، البرز، ایران

2 دکتری بیابان‌زدایی، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

3 دانشیار گروه مهندسی احیا مناطق خشک و کوهستانی،‌ دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، البرز، ایران

4 دکتری بیابان‌زدایی،‌ دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران

چکیده

بیابان‌زایی یکی از مسائلی است که در بسیاری از کشورهای جهان ازجمله کشورهای واقع در مناطق خشک و نیمه‌خشک توسعه یافته که نتیجه این فرآیند از بین رفتن منابع تجدیدشونده در هر یک از این کشورها است. تخریب زمین در مناطق خشک و نیمه‌خشک به‌وسیله تغییر اقلیم و فعالیت‌های انسانی، شرایط را برای بیابان‌زایی فراهم می‌کند. به‌عبارت دیگر بیابان‌زایی روندی است که سرزمین و منابع‌اش را به‌سوی تخریب سوق می‌دهد. هدف از این تحقیق، ارائه راهکارهای مدیریتی بیابان‌زایی در دشت یزد- اردکان بر اساس مدل SWOT است. جهت اجرای این پژوهش، عوامل درونی (دانش بومی قوی، اقلیم خشک و وجود کانون‌های فرسایش باد در منطقه) و عوامل بیرونی (تغییر تنوع پوشش و ورود گونه‌های گیاهی غیربومی و ناسازگار با شرایط منطقه با آثار مخرب، برهم زدن تعادل زیست‌محیطی ناشی از اجرای طرح‌ها و عدم نظارت بر آن‌ها) مؤثر بر فرآیند بیابان‌زایی در منطقه موردنظر توسط روش دلفی تعیین و توسط مدل SWOT جمع‌بندی و راهکارهای کنترل بیابان‌زایی ارائه شدند و نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها مورد بررسی قرار گرفتند. بعد از این‌که عوامل داخلی و خارجی شناسایی شد و امتیاز نهایی این عوامل به دست آمد با استفاده از ماتریس چهارخانه‌ای عوامل داخلی و خارجی (IE)، راهکارهای مطلوب از بین راهکارهای ارائه شده انتخاب شدند. نتایج نشان داد که امتیاز نهایی عوامل درونی و بیرونی مؤثر در بیابان‌زایی به ترتیب 65/2 و 96/1 است؛ بنابراین بهترین راهبردها جهت کنترل پدیده بیابان‌زایی در دشت یزد- اردکان، راهبردهای مقابله با تهدیدات است. هرچند با توجه به ماهیت بیابان‌زایی و پیچیدگی این پدیده، توجه به تمامی راهکار‌ها حائز اهمیت بوده و مجموعه‌ای از تمامی راهکار‌ها، می‌تواند ضامن کنترل بیابان‌زایی در این منطقه باشد. درنهایت می‌توان گفت نتایج حاصل از این مطالعه در انتخاب راهکار مناسب جهت کنترل و مدیریت بیابان‌زایی در دشت یزد- اردکان با توجه به اهمیت بالای تمامی عوامل درونی و بیرونی، می‌تواند ضامن کنترل بیابان‌زایی در این منطقه باشد.

کلیدواژه‌ها


  • Abdi, J. (2007). Study and preparation of desertification intensity map based on IMDPA model with emphasis on two criteria of water and soil in Abuzid Abad Region. Master Thesis, Faculty of Natural Resources: University of Tehran. (In Persian)
  • Ahmadi, S. A. & Ansari, Z. (2019). Survey of border regions according to SWOT model (From Bandar Abbas to Goater). Political Spatial Planning, 1(3), 139-146. (In Persian)
  • Ahmadi, H. (1995). Investigating the effective factors in desertification. Journal of Forests and Rangelands, 62, 66-70. (In Persian)
  • Bahreini, F., Pahlavanravi, A., Moghaddamnia, A. & Rahi, G. (2012). Spatial prioritization of land degradation using IMDPA model with emphasis on wind erosion and climate (Case study: Bordekhun Region of Boushehr). Journal of Water and Soil, 26(4), 897-907. (In Persian)
  • Diez, E. & McIntosh, B. S. (2011). Organisational drivers for, constraints on and impacts of decision and information support tool use in desertification policy and management. Environmental Modelling & Software, 26(3), 317-327. Doi: 10.1016/j.envsoft.2010.04.003.
  • Dolisca, F., Carter, D. R., McDaniel. J. M., Shannon, D. A. & Jolly, C. M. (2006). Factors influencing farmers’ participation in forestry management programs: A case study from Haiti. Forest Ecology and Management, 236(2), 324-331. Doi: 10.1016/j.foreco.2006.09.017.
  • Esmailzadeh, H. & Esmaeizadeh, Y. (2015). Selecting the optimal strategy of tourism development using the SWOT strategic model (Case study: Maragheh City). Journal of Environmental Management, 4(28), 149-172. (In Persian)
  • Ghadiri Masoom, M., Salmani, M. & Ghasabi, M. J. (2014). Evaluation of assessing the development potential of desert tourism and its impact on socio-economic and physical dimensions in rural settlements (Case study of Khor and Biabank villages). Journal of Geography and Planning, 18(50), 304-281.
  • Hemmati, N. (2001). Study and analysis of effective factors in the intensity of desertification and presentation of a regional model in Nematabad Bijar Watershed. Master Thesis, Faculty of Natural Resources, University of Tehran.
  • Herati, A. N., Vafaei, F. & Abdullahzadeh, R. (2010). The use of SWOT analysis in integrated coastal Zone management (Case study: three Northern provinces). Science and Technology of Environmental, 12(4), 129-142.
  • Hosseini, S. M., Ekhtesasi, M. R. & Bezi, R. (2010). A study of the type and severity of factors affecting desertification in Sistan (Case study: Niatak Region). Quarterly Journal of Geographical Space, 9(31), 119-136. (In Persian)
  • Javadi, M. R. (2004). Investigating the effective factors in the intensity of desertification and regional development in Kerman, Iran. Master Thesis, University of Tehran.
  • Malczewski, J. (2002). Fuzzy screening for land suitability analysis. Geographical and Environmental Modelling, 6(1), 27-39.
  • Mehdi, S. D. M., Hassan, E. M., Farzaneh, A., Ali, D. T. A., Mehdi, Y. & Mojtaba, M. (2020). Associations between climatic parameters and the human Salmonellosis in Yazd Province, Iran. Environmental Research, 109706. Doi: 10.1016/j.envres.2020.109706.
  • Qara Cheloo, S., Ekhtesasi, M. R., Zareian Chehrami, M. & Samadi, M. B. (2010). Evaluation of current condition of desertification using ICD model (Case study: Khezrabad-Hemmatabad region of Yazd). Iranian journal of Range and Desert Reseach, 7(3), 402-420. (In Persian)
  • Rabiee, H. & Firoozi, M. (2019). Asessment of optimal tourism development strategy in rural areas by SWOT model with emphasis on Lyzangan village. Political Organizing of Space, 1(1), 59-67.
  • Saraie, M. H. & Pirastehfar, P. (2012). Feasibility of agricultural development using the urban wastewater treatment plant using the management model to determine the strategy (Case study: Hassanabad and Hosseinabad villages of Rustaq region of Yazd). Rasht, University of Guilan, National Conference on Rural Development.
  • Shakeriyan, N., Zahtabiyan, G. M., Azrnivand, H. & Khosravi, H. (2011). The current status of desertification in Jarghouyeh region of Isfahan using IMDPA model (with emphasis on water, soil and vegetation criteria). Journal of Range and Watershed Management, 64(4), 421-411. (In Persian)
  • Sharifani, F., Jafari, M., Azarnivand, H., Abbasi, H. R. & Sori, M. (2007). Evaluation of the effects of plant growth on desertificationCase Study: Sagzi plain in Isfahan. Iranian Journal of Range and Desert Research, 13(4), 359-367. (In Persian)
  • Tahmasebi Birgani, A. M. (2005). Investigation of the type and intensity of desertification. Journal of Geographical Landscape, 4(9), 137-121. (In Persian)
  • Tavakoli, M., Fathizad, H. & Hamidian, M. (2022). Preparing strategic plan for integrated watershed management using SWOT and QSPM (Case study: Meymeh watershed, Ilam Province). Journal of Watershed Management Research, 12(24), 13-27. (In Persian)
  • Wang, X., Chen, F., Hasi, E. & Li, J. (2008). Desertification in China: An assessment. Earth-Science Reviews, 88(3-4), 188-206. Doi: 10.1016/j.earscirev.2008.02.001.
  • Zolfaghari, F., Shahriari, A. R., Fakhere, A., Rashki. A. R. & Nori, S. (2010). Assessment of desertification potential using IMDPA model in Sistan Plain. Watershed Management Research (Pajouhesh & Sazandegi), 91, 97-107. (In Persian)